Í athugasemdum við þessa færslu séra Skúla gagnrýndi ég það orðalag að kristinn maður sé „réttlátur og syndari í senn“. Þar kom ég enn og aftur upp um smámunasemi mína (sem kemur sjálfum mér iðulega á óvart). Því ég gerði ekki þessa athugasemd vegna þess að ég skildi ekki guðfræðihugtakið, heldur vegna þess að málkennd mín segir mér að þetta sé afbökun. Það er þó strangt til tekið rangt hjá mér.

Mér er að fullu ljóst að þetta orðalag er rótgróið í guðfræðinni. Latneska tækniheitið um þetta er simul justus et peccator og er grundvallarhugtak í evangelísk-lúterskri guðfræði. Kristinn maður er samkvæmt skilningi Lúters hvorttveggja í senn réttlátur og syndari. Þetta orðalag gengur til dæmis eins og rauður þráður í gegnum bókina Guðfræði Marteins Lúthers eftir dr. Sigurjón Árna Eyjólfsson (sem gárungarnir kalla „fræðin minni“). Í nýjustu bók Sigurjóns, Kristin siðfræði í sögu og samtíð (sem ég leyfi mér að kalla „fræðin meiri“), er þetta orðalag þó hvergi að finna. Á því er einföld skýring: Ég misnotaði aðstöðu mína og eyddi því.

Þetta gerði ég vegna þess að málkennd mín segir mér að lýsingarorðið réttlættur eigi betur við en orðið réttlátur um það sem lýtur að hjálpræði Guðs. Að mínum skilningi er það miklu nákvæmara orðalag um einhverja mikilvægustu kenningu lúterskrar guðfræði að kristinn maður sé réttlættur og syndugur í senn. Réttlátur maður er að minni hyggju gerandi, hann auðsýnir réttlæti að eigin frumkvæði. Réttlátur maður gæti meira að segja litið svo á, að með því að ástunda rétt aflaði hann sér verðleika fyrir Guði og stuðlaði að eigin réttlætingu. Það á afar illa við um kenningu Lúters. Réttlættur maður er allt annað. Hann er sá sem þiggur allt óverðskuldað úr hendi Guðs og það gerir hann vegna þess að hann þekkir skugga sinn; hann iðrast synda sinna í trú.

Þetta er vitaskuld rekistefna eins og hún gerist best og líklega er þetta eingöngu móðurmálsatriði. Eða getur verið að þetta hafi eitthvað með frummálið að gera?

Latneska orðið justificare þýðir „að réttlæta“, eða orðrétt: „að gera réttlátan“. En nú vill svo til að Lúter miðaði ekki við merkingu latneska orðsins, heldur gríska orðsins díkaiósis, en það orð merkir að „dæma“ eða „meta“ réttlátan. Það er síðan í samræmi við þá hefð í lúterskri guðfræði að tala um réttlætingu af trú sem dómsúrskurð („fórensísk réttlæting“), en það ku vera áhrif frá Melankton. — Þessi skilningur styðst augljóslega við lögfræðilega merkingu orðsins. Þetta þarf ég að skoða betur.

Þó að lýsingarorðið réttlátur hafi verið notað öldum saman í íslensku um þá sem réttlættir eru fyrir trú, þá er það ekki fyrr en í nýjustu orðabókinni sem það fær þegnrétt í efnisflokknum „guðfræði og trúmál“. Réttlátur er semsé „viðurkennt“ guðfræðihugtak frá og með árinu 2002! Það er skýrt svo í orðabókinni:

réttlátur = [1] réttsýnn, réttvís, sem ástundar rétt, auðsýnir réttlæti [2] (trú) sem hlýðir boðum Guðs

Mörður Árnason, ritstjóri nýju orðabókarinnar, hefur fyrstur skrásett aldagamalt orðalag lúterskra guðfræðinga um réttlætingu af trú. Ég verð þó að segja, að hann hefði mátt íhuga betur merkingarmiðið (a.m.k. út frá kenningu Lúters). Eða réttlætast menn fyrir hlýðni við lögmálið? Sú niðurstaða er meira að segja í andstöðu við skilning Páls postula í Rómverjabréfinu þar sem hann mælir gegn þeirri túlkun gyðinga að menn fullnægi réttlætiskröfu lögmálsins með hlýðni.

Orðanotkunin réttlátur fyrir réttlættur er þó miklu eldra en svo að það verði dæmt úr leik fyrir einhverja smásmygli. Sannast sagna hefur þetta orðfæri verið í íslensku biblíuþýðingunni allar götur frá því Oddur Gottskálksson þýddi Nýja testamentið, en hann segir til dæmis í 1. kafla Rómverjabréfsins (skáletranir mínar):

Allir saman eru þeir syndugir, og þeim er skortur á þeirri hrósan sem þeir áttu á Guði að hafa og verða svo út af hans náð án verðskuldanar réttlátir fyrir þá endurlausn sem vorðin er fyrir Jesúm Kristum […]

Og síðar:

[…] hann á þessum tíma ávísaði það réttlæti sem fyrir honum er fullt upp á það að hann sé alleina réttlátur og gjöri þann réttlátan sem þeirrar trúar er á Jesúm Kristum.

Þegar öllu er á botninn hvolft, er uppruninn líklega fjósið í Skálholti! Um áhrif Odds á íslenskt biblíumál er óþarft að fjölyrða, en ég hef aldrei skilið hvers vegna agnúar úr þýðingu hans hafa ratað í biblíuþýðingar síðari alda.

Annað sem mælir gegn því að amast sé við orðinu réttlátur í merkingunni réttlættur af trú er það að lýsingarorðið réttlættur, sem ég er svo hrifinn af, er varla eldra en tvævetur í málinu. Samkvæmt ritmálsskrá Orðabókar Háskólans skýtur það fyrst upp kollinum á miðri 19. öld í þýðingu Steingríms Thorsteinssonar á Þúsund og einni nótt. Í ritmálssafninu kunna þó að vera fleiri dæmi sem ekki eru komin í gagnagrunninn. Það þarf ég að athuga.

En svo ég bíti nú höfuðið af skömminni, þá breytir það sem ég hef nú skrifað engu um þá skoðun mína, að lýsingarorðið réttlættur eigi betur við um kenningu Lúters á öndverðri 21. öld en réttlátur. Einungis Guð er réttlátur. Og þá dettur mér í hug sú málamiðlun að orðið réttlátur (sem er miklu eldra í málinu en réttlættur) eigi einungis við um það sem Lúter kallaði „eigið réttlæti“. Lúter flutti nefnilega gagnmerka prédikun árið 1519 sem bar yfirskriftina „Um tvenns konar réttlæti“ (Sermo de duplici justitia; sjá WA 2, 143–152), en þar gerir hann grein fyrir því sem hann kallar „framandi réttlæti“ og „eigið réttlæti“. Hið fyrra felst í því að þiggja réttlæti annars (þ.e. Krists), en hið síðara er það sem við búum sjálf yfir.