Á leiðinni í klippingu áðan hjá Fausto Bianchi heyrði ég auglýsingalestur í útvarpinu sem hljóðaði svo: „Kakíbuxur — tvær fyrir einar.“

Ég er ekki að grínast.

Auglýsingin er óvenjuleg að því leyti að í henni er bæði vitleysa og ekki-vitleysa.

Fyrst er að nefna fleirtöluorðið buxur, en það veldur greinilega vandræðum í auglýsingunni. Þetta orð er því miður ekki til í eintölu. Við segjum ekki ein buxa, að minnsta kosti ekki ennþá. En höfundur auglýsingarinnar gleymir þessu í svipinn og segir eða les tvær. Það er léttara. Þetta gengi upp ef hann ætti til dæmis við lufsu, því lufsa er til í fleirtölu, meira að segja buxnalaus! En buxa er því miður ekki til. Hér átti höfundurinn eða lesarinn því að segja tvennar kakíbuxur en ekki „tvær“.

En síðan er eins og hann átti sig á þessu í seinni lotunni og hann rámar í að buxur sé fleirtöluorð því hann getur ekki hugsað sér að segja tvær fyrir eina, sem væri þó rétt miðað við fyrri vitleysuna. Hann segir því í staðinn tvær fyrir einar.

Ef til vill var þetta ekki auglýsing heldur tilkynning til Einars. Hver veit?

En jafnvel þótt svo væri, þá hefði verið hægurinn hjá að segja: Tvennar kakíbuxur fyrir einar.

Ég spurði Fausto hvort hann væri kominn í útvarpsauglýsingarnar, en málvillurnar hans eru svo yndislegar að það er ekki nokkur leið að amast við þeim. Hann hefur líka svo góða afsökun, móðurmál hans er ítalska en ekki íslenska. „Ka ðú meina“ er því ekkert tiltökumál sem maður leiðréttir, heldur bara eðlilegt viðbragð ítalsks hárskera við fáránlegri spurningu.

Þeir sem lesa í íslenskt útvarp hafa engar slíkar afsakanir.

Ég þurfti að lesa grein Drífu Snædal, ritara Vinstri hreyfingarinnar græns framboðs, tvisvar í Blaðinu í dag til þess að trúa mínum eigin augum. Hún byrjar svona: „Konur eru ekki menn, menn verða ekki óléttir og menn fara ekki á blæðingar.“

Þar höfum við það.

Hérna er að sjálfsögðu lifandi komin ástæðan fyrir því (ein af mörgum) hvers vegna ég get ekki hugsað mér að kjósa Vinstri hreyfinguna grænt framboð. Þar eru konurnar ekki menn. Ég er ekki einu sinni viss um að þær séu hómó sapíens.

Hvað varð um hlýjan faðm móðurmálsins sem fór aldrei í manngreinarálit og kallaði alla karla og allar konur menn? Já, hvað varð um hana Ástu sem leysti alla bandingja úr lási? Var það bara Jónas? Og nauðgaði Jónas henni kannski? Er Ásta í Kvennaathvarfinu?

Ætli Sverrir, Ármann og Katrín skrifi upp á þetta?

Drífa er ekki í vandræðum með jafnréttið: „Gamla slagorðið að konur séu líka menn þjónaði sínum tilgangi í kvennabaráttu síðustu áratuga þegar konur vildu komast inn í karlaklíkuna. Nú eru kröfurnar hins vegar þær að konur búi til ný völd með körlum.“

Þetta er ekki jafnréttisbarátta. Þetta er kvenréttindabarátta. Og ég vænti þess að hið nýja vald sé nýr málheimur þar sem hvert og eitt fyrirbrigði eigi sér sína sérstöku kvenkynsmynd. Þá þurfa konur ekki að sækja neitt til karla og karlar ekki neitt til kvenna. Þegar þetta draumaland eða fyrirmyndarríki lítur dagsins ljós verða grænar vinstrikonur sáttar við hlutskipti sitt. Þær þurfa ekki að vera menn, því einungis karlar eru menn. Skítt með það þótt karlkynsnafnorðið maður hafi verið málfar beggja kynja í íslensku allt frá fornmáli. Já, skítt með það þótt konur hafi einhvern tíma verið menn. Þær eru það ekki lengur.

Orðaleikir geta verið býsna skemmtilegir. Mér finnst til dæmis þessi orðaleikur Drífu bráðsmellinn, að konur séu ekki menn vegna þess að menn verði ekki óléttir og fari ekki á blæðingar. Ef ég held mig á sama plani gæti ég vel fært rök fyrir því að karlar verði óléttir. Ég er til dæmis sönnun þess holdi klædd að karlar geta verið harla óléttir! Og stundum blæðir úr mér þótt það gerist ekki reglulega.

Það á ekki af móðurmálinu að ganga. Drífa hefur áhyggjur af því að „hreintungustefna“ verði jafnréttinu fjötur um fót og vill prófarkalesa stjórnarskrána með tilliti til karlkynsnafnorðsins maður. Margir telja að „hreintungustefna“ valdi aukinni stéttaskiptingu í landinu og vilja málvöndun burt af þeirri ástæðu. Fæstir ljá máls á hinu gagnstæða, að með því að varpa hreintungustefnu fyrir róða og láta málrækt reka á reiðanum verður stéttaskipting risavaxið samfélagsvandamál. Og hvað verður þá um jafnréttið?

Mig hefur oft klæjað í lófana að fá að prófarkalesa stjórnarskrána eins og Drífu. Ég vil drífa í þessu með henni. Stjórnarskráin er illa stíluð. Ég treysti mér vel til að kveða ríkt á um jafnrétti við prófarkalesturinn, en það vil ég gera án þess að beita móðurmálinu kynferðislegri misnotkun. Það er algjör misskilningur að jafnréttisbaráttan verði sigruð með orðhengilshætti.

Halldór Kiljan Laxness sýndi á sínum tíma fram á hversu vankunnátta í dönsku varð orsök ýmissa málglapa Íslendinga. Nú er Laxness allur og óhætt að fullyrða að danska sé ekki lengur það vandamál sem hún var á fyrri hluta 20. aldar. Enska hefur tekið við hlutverki hennar fyrir löngu.

Við þurfum ekki nóbelsskáldið til þess að segja okkur að vankunnátta í ensku leiðir af sér ambögur og ómyndartal. Við vitum þetta. Einnig vitum við að góð kunnátta í öðrum tungumálum verður til þess að við getum forðast að sletta þeim. Eina svarið við ágangi enskunnar og uppblæstri íslenskunnar er því staðgóð þekking á hvorumtveggju tungumálum (einkum móðurmálinu).

Að svo skrifuðu langar mig að varpa fram þeirri spurningu, hvort hugsast geti að Íslendingar hafi verið of fljótir á sér að afgreiða dönsk áhrif á móðurmálið. Ástæðan til þess að ég spyr er hálfdanska orðasambandið „fintfølende dama“. Veit einhver hvað það þýðir? Nú vill svo einkennilega til að þetta er ekki gamalt orðasamband frá nýliðinni öld, heldur stendur það bísperrt á forsíðu Birtu þessa vikuna, útbreiddasta tímariti landsins á því herrans ári 2003 (dreift í 96.000 eintökum).

Orðrétt stendur á forsíðunni flennistórum stöfum: „Helga Braga er æringi og fintfølende dama.“ Á bak við fyrirsögnina er mynd af leikkonunni undir hvítri værðarvoð þar sem hún gefur landanum undir fótinn með augnatillitinu (96.000 sinnum). Höfundur greinarinnar hefur ekki fyrir því að íslenska orðasambandið inni í blaðinu. Hann gerir ráð fyrir því að allir viti hvað þetta merkir. Eða hvað? Skyldi þessi dönskusletta vera til komin vegna þess að greinarhöfundur veit ekki sjálfur hvernig á að orða þessa hugsun á íslensku?

Nú vil ég biðja fróða menn að upplýsa mig um hvað þetta orðasamband merkir á íslensku.

Þótt útlendingum sem flytja til Íslands sé heimilt að halda nöfnum sínum óbreyttum kjósa velflestir þeirra að taka upp íslenskt nafn. Á sama tíma keppast Íslendingar við að vera svo frumlegir í nafngiftum að það er engu líkara en að börn þeirra séu getin í útlöndum.

Samkvæmt þessari frétt hefur mannanafnanefnd nýlega orðið við beiðni nokkurra útlendinga um að erlend nöfn þeirra verði löguð að íslenskri tungu. John verður til dæmis Jón, Ilias verður Elías, Anzhela verður Angela, Antónia verður Antonía, Marie Aurelia verður María Árelía, Alexander Ionas verður Alexander Jónas, Frode breytist í Fróða, Jacobo verður Jakob, færeyska nafnið Joen verður Jóhann, Knud verður Knútur, Krisstyn verður Kristín, Rune verður Rúnar og Stefan verður Stefán og svo framvegis.

Er þetta ekki bara heilbrigð skynsemi?

Hérna þykja mér útlendingar gera Íslendingum skömm til því mannanafnanefnd hefur varla undan að afgreiða beiðnir íslenskra foreldra um að börn þeirra beri framandleg eiginnöfn sem mörg hver falla illa að íslensku. Og ekki nóg með það, heldur þarf nefndin einnig að synja beiðnum um að gömul og góð tökunöfn séu stafsett með útlenskum rithætti, til dæmis að Íris sé Iris (samanber þessa færslu hér).

Þeir sem eiga börn á leikskóla gætu haft gaman af því að gera sér upp erindi í hádeginu til þess að heyra fóstrurnar ávarpa kvikmyndakynslóðina með nafni. Manni dettur helst í hug að engum sé alvara á þessu skólastigi, allir séu að leika sér allan guðslangan daginn, eins og nafnið raunar bendir til. Þarna er allur leikheimurinn á einu bretti, frá Ronju ræningjadóttur til Trúmanns! En viti menn, þegar mömmurnar og pabbarnir koma að sækja börnin sín í dagslok heldur leikurinn áfram.

Hafa Íslendingar horft á of margar kvikmyndir?

Óhætt er að mæla með því að allir annálaritarar lesi grein Árna Ibsens um fjölmiðla í Lesbók Morgunblaðsins í gær.

Árni segir meðal annars í greininni (efst á blaðsíðu 2):

Núna heitir það nöldur ef gerðar eru athugasemdir við málfar í fjölmiðlum. Hin seinni ár þykir það ófínt, neikvætt og óviðeigandi þegar allir eru í stuði og sýndaruppgangur á öllum sviðum þjóðlífsins.

Samanburður Árna er athyglisverður og skal undir hann tekið hér:

Annað tíðkast í enskum og bandarískum fjölmiðlum. Þar þykir það mikil smán að tala brenglað mál og enn þá smánarlegra að kunna ekki að beita líkingamáli af þokkalegri íþrótt. Þeir sem gerast sekir um slíkt eiga enga framtíð í fjölmiðlum.

Því næst tínir Árni til fjölmörg dæmi um hræmulegt orðalag sem hann hefur heyrt á fjölmiðlavaktinni síðustu daga og spyr: „Er til of mikils mælst að fjölmiðlar noti skiljanlegt mál?“

Ég leyfi mér að svara þessari spurningu Árna svolátandi: Já, það er til of mikils mælst að íslenskir fjölmiðlar noti skiljanlegt mál. Þannig er nú fyrir okkur komið, Íslendingum.

„Hvers dómi um málfar er rétt að hlíta? Hver mælir það og hvernig? Þvílíkum spurningum er ekki unnt að svara að gagni, en benda má á nokkur atriði.“

Svo mælti Árni Böðvarsson. Og hann bætti við:

„Rétt er að taka tillit til álits þeirra sem telja sig þetta einhverju varða. Þeir greiða þá atkvæði, en hinir sem finnst engu skipta hvort mál er vandað eða óvandað, taka ekki þátt í atkvæðagreiðslunni. Þeir sem telja allt málfar jafngott eða jafnvandað hvernig sem það er, aðeins ef það dugi til tjáskipta, gera engar kröfur af þessu tagi. Það er staðreynd að óvandað mál getur dugað eins vel og vandað til tjáskipta við annað fólk, að sínu leyti eins og til dæmis ljót föt og ófögur hús geta komið að fullu gagni við að skýla fyrir veðri og vindum. Sjónvarpsmyndavél getur sýnt frétt jafnvel hvort sem henni er beitt vel eða illa, og frétt blaðs skilst oft engu síður þó að hún sé full af málvillum.“

(Íslenskt málfar, Almenna bókafélagið hf., Reykjavík 1992.)