Allir vita að flensa er bráðsmitandi. Ég trúi því að hugsanagangur sé það einnig.

Fyrr á árum sögðu flestir Íslendingar „í dag“ og áttu við líðandi dag, „í gær“ og áttu við liðinn dag (gærdaginn), „á morgun“ og áttu við ókominn dag (morgundaginn). Svo er Guði fyrir að þakka að svona tala flestir Íslendingar ennþá.

Aumingja Bakkabræðrum dettur hins vegar ekkert í hug þegar þeir eiga við óljósa tímaákvörðun eins og „um þessar mundir“, „nú um stundir“ eða „á okkar dögum“. Þá segja þeir bara „í dag“. Enginn má við margnum, segir máltækið.

Mig skortir illilega heilbrigða skynsemi til að skýra skjótan uppgang þessarar orðanotkunar. Þetta orðalag er nú nær einhaft sem myndræn tímaákvörðun í lærðum greinum og ólærðum. Og að sjálfsögðu veður þetta uppi í fjölmiðlunum, pestarbæli mállýtanna. Ég veit ekki hvort ég á að nefna bloggið, endaþarmsop talmálsins.

Þetta má að sjálfsögðu skýra með áhrifum frá öðrum tungumálum, einkum ensku. Þar segja menn „today“ með góðri samvisku (um) alla daga. Og hvað höfðingjarnir hafast að, hinir meina sér leyfist það, kvað séra Hallgrímur.

Á baksíðu Morgunblaðsins í dag (ég á við tiltekinn dag, enda er Mogginn dagblað) koma þessi áhrif vel í ljós. Þar segir að saxófónleikarinn James Carter verði gestur á djasshátíð Austurlands í sumar. Þetta er að sjálfsögðu fagnaðarefni öllum djassáhugamönnum enda er Carter einn mesti saxófónsnillingur síðari ára/um þessar mundir/á okkar dögum. Nei, blaðamaðurinn orðar þetta ekki svona, heldur skrifar: „Einn mesti saxófónsnillingur dagsins í dag.“ Hvað annað?

Snilld varir oftast daginn á enda, stundum fleiri en einn dag. En varla miklu lengur. Málsnilldin endist hins vegar varla nema til hádegis.

Hugsið ykkur þvílík höfuðraun það væri, ef við notuðum myndrænu tímaákvörðunina „í gær“ á sama hátt: „Bush var einhver versti leiðtogi Bandaríkjamanna í gær.“ „Davíð Oddsson er seðlabankastjóri í dag en hann var forsætisráðherra í gær.“ „Bush og Davíð voru miklir mátar í gær en í dag talast þeir varla við.“

Ég hef ekki enn sagt að þetta sé vitlaust. Ef allir apa það eftir er það rétt. Og það er bannað að greina gott mál frá illu, því að þá verða kærleiksríkir mannfræðingar brjálaðir. En svo ég fari fínt í þetta, fíflin ykkar: Hafa menn alveg gleymt að gera sér dagamun á móðurmálinu, að breyta til og lyfta sér upp í orðavali svona til hátíðabrigða? Hafa bloggarar landsins tekið þá afdrifaríku tímaákvörðun að ryðja öllum blæbrigðum úr málinu svo til á einum degi? Ha?

Þessa spurningu sá ég í auglýsingu frá fríkirkjunni Veginum í annars fallegum bæklingi KFUM og KFUK (bls. 23) sem fylgdi með Morgunblaðinu í dag.

Ekki get ég sagt að þetta hræri hjarta mitt og veki til hrifningar. Tvenns konar hrollur fór um mig þegar ég las þetta. Annars vegar fyrir hönd móðurmálsins, sem hér fær engin grið fremur en frelsarinn. Hins vegar vakti trúarfrasinn, sem endurspeglast í spurningunni, gamlan hroll hjá mér.

Jesús er þarna í ávarpsfalli. Ef hann er það ekki, er hann í aukafalli, og það á ekki heldur við. Og ekki skil ég hvaða hlutverki samtengingin „sem“ gegnir þarna. Á íslensku er „sem“ sömu merkingar og „eins og“ en ekki alltaf nothæf í hennar stað. Orðið er nú algengur hortittur, þýðing bókstafsþýðenda úr ensku „as“ og dönsku „som“, en þau samsvara alls ekki alltaf „sem“ og „eins og“ í íslensku. Þegar þau gera það ekki á að sleppa þeim í íslensku.

En svo veit ég ekki lengur hvað þessi hugsun merkir í raun: Er Jesús uppsprettan í lífi þínu? Í mínum huga er þetta væmin klisja sem hefur enga raunverulega merkingu. Hver er munurinn á fíl? Ef ég hefði búið til þessa auglýsingu hefði ég vafalaust lætt inn þessari spurningu í staðinn: Vituð ér enn eða hvat? — drúpt höfði og tekið afleiðingunum.

Stundum veldur kauðalegt orðalag því að hugsun missir algjörlega marks. Hún verður beinlínis fráhrindandi enda þótt hún skiljist að einhverju leyti. Ég fullyrði af fenginni reynslu að karísmatískar fríkirkjuhreyfingar á Íslandi lýsa sér í brákaðri íslensku. Þetta heyrist á kórasöng sem er síendurtekinn í eftirsókn eftir leiðsluáhrifum, en textarnir í þeim eru stundum svo mikið leirhnoð að það er ekki fyrir nokkurn mann, vantrúaðan eða efagjarnan, sterktrúaðan eða efasemdarlausan, að hafa þá eftir öðruvísi en að fyrirgera sálu sinni. Og síðan heyrist þetta á prédikunum og vitnisburðum, sem fylgja á eftir kórunum, en þá taka við fraskenndar ambögur undir erlendum máláhrifum sem múgurinn klappar upp í Jesú nafni.

Vitaskuld eru á þessu nokkrar lofsverðar undantekningar. En þær eru varla nema til að sanna hina mjög svo útbreiddu reglu. Svo rammt kveður raunar að þessu, að þetta er sumsstaðar svo sérstætt orðfæri að fáir Íslendingar skilja það. Við eigum Guði það að þakka að þeir eru flestir ennþá ófrelsaðir.