— Tilraun guðfræðinema til að fjalla um þekkingarfræði og grundvallarhyggju —

Skortur á sönnunum angrar margan manninn, rétt eins og hungursneyðin. Heimur nútímans gerir þá kröfu til mannsins að hann trúi ekki einhverju á ófullnægjandi forsendum. Sönnunarbyrði er lausnarorð þekkingarsamfélagsins. Við viljum umfram allt hafa vissu um að eitthvað sé satt og rétt og okkur fýsir — eins og Tómasi — að snerta og þreifa á þeim táknum og merkjum sem styðja vissu okkar og gefa lífi okkar gildi (sbr. Jóhannesarguðspjall, 20.24-29).

Spurningin um tilvist Guðs hefur valdið mannkyninu heilabrotum í margar aldir. Að Guð sé til hefur þó ekki verið sannað með óyggjandi hætti. Þeir sem trúa á Guð benda á eitt og annað til að sýna fram á tilvist hans, en það eru aðeins bendingar úr óljósum reynsluheimi. Það er fyrir þeim eins og Galíleumönnum forðum, þeir þrá að tala móðurmál allra landa undir himninum til þess að sanna „stórmerki Guðs“ (sbr. Postulasöguna, 2.5-13). Trúmenn eru bandingjar að því leyti, að þeir hafa engar sannanir þótt þeim svelli móður af ákefð og einlægni í sannfæringu sinni.

Sú ofætlan að sanna eða afsanna tilvist Guðs er ekki tilgangur minn með þessari hugleiðingu. Markmiðið er aðeins að spyrja nokkurra algengra spurninga um sannleiksgildi trúarinnar þeim til hungurvöku sem hér stýrir penna og velur guðfræði fram yfir heimspeki!

Við spyrjum: Er rökrétt að trúa? Getur upplýstur nútímamaður trúað án rökfærslna? Getur eitthvað verið satt bara af því það stendur í Biblíunni? Er Guð til?

Til þess að reyna að svara þessum spurningum munum við kynna okkur nokkrar aðferðir trúarheimspekinnar við að nálgast þetta viðfangsefni. Einkum munum við staldra við hugmyndir Alvins Plantinga, en hann hélt því fram að guðstrú þyrfti ekki að styðjast rökum.

Heimspeki og trú

Samkvæmt heimspekinni er ógjörningur að færa sönnur á tilvist Guðs á forsendum algildra eða viðurkenndra sanninda. Á sama hátt er ógjörningur að afsanna tilvist hans á slíkum forsendum. Þetta sýnir öðru fremur að tilvist Guðs verður varla sönnuð. Sú staðreynd kemur ekki aðeins heim og saman við skilning Biblíunnar á takmörkunum mannsins á þekkingu á Guði, heldur er hún einnig í takt við nútímaheimspeki. Heimspekin gerir ráð fyrir því að röklegar sannanir séu í eðli sínu takmarkaðar.

Hvert er þá vandamálið, ef niðurstaðan liggur hér fyrir, að tilvist Guðs sé ekki hægt að sanna?

Vandinn liggur í þeirri kröfu sem 19. aldar heimspekingurinn W. K. Clifford orðaði á eftirfarandi hátt:

Það er rangt, hvar sem er, hvenær sem er og af hverjum sem er að trúa hverju sem er á ófullnægjandi forsendum.

Með öðrum orðum: þekking gerir sannleikskröfu. Þessi hugmynd hefur verið fyrirferðarmikil í vestrænni heimspeki allar götur frá því Descartes efaðist um veruleikann. Samkvæmt þessari kenningu má setja fram rökhendu gegn guðstrú á eftirfarandi hátt:

1. Það er bæði órökrétt og óskynsamlegt að trúa á Guð án haldbærra sannana eða raka.
2. Það eru engar sannanir, eða í versta falli ónógar sannanir, sem styðja þá staðhæfingu að Guð sé til.
3. Þess vegna er bæði órökrétt og óskynsamlegt að trúa því að Guð sé til.

Þessi kenning rennir stoðum undir hugmynd Freuds sem hélt því fram að trú væri ekki annað en hugsýki. Margir nútíma geðlæknar og sálfræðingar hafa tileinkað sér þá skoðun og fært rök fyrir því að guðstrú sé „hættulegur hugarburður“ og „algengt sjúkdómsafbrigði í sálsýkisfræði mannsins“. Þetta vekur upp þá spurningu, hvort ekki sé sama hvernig trúað er. Getur trúarskoðun sem ekki styðst við nein rök átt rétt á sér?

Rök Plantinga

Alvin Plantinga hafnar rökhendunni sem sett er fram hér að ofan. Hann bendir á að margar siðferðilegar skyldur og ábyrgð stjórni hegðun okkar án rökfærslna. Sem dæmi má nefna skoðunina að rangt sé að fremja morð. Margir heimspekingar halda því fram að auk siðferðilegra skyldna séu vitrænar skyldur sem stjórna því hverju við eigum að trúa. Plantinga heldur því fram að trúarskoðun sé órökrétt ef hún stríði gegn þessum vitrænu skyldum okkar. Hann kemst að þeirri niðurstöðu, að það að trúa að Guð sé til án nægjanlegra sannana stríði gegn þessum vitrænu skyldum okkar. En hann bætir við: Getum við fært rök fyrir öllum staðhæfingum sem við trúum að séu sannar? Það telur Plantinga ólíklegt. Ef þetta væri möguleiki, yrðum við að trúa óteljandi staðhæfingum. Ef við trúum staðhæfingu A á grundvelli sannana sem staðhæfing B veitir okkur, þá verðum við að uppfylla fyrrnefnda skyldu með því að gera ráð fyrir staðhæfingu C sem sannar staðhæfingu B. Og þannig mætti halda endalaust áfram. Það hlýtur því að vera óhætt eða vitsmunalega rétt að trúa sumum staðhæfingum án sannana. Slíkar staðhæfingar mætti kalla grundvallarstaðhæfingar sem eru réttlætanlegar án þess að vera sannaðar. Hvers konar staðhæfingar geta það verið?

Rökfræðingar viðurkenna klassíska grundvallarhyggju, en hún fylgir þessari aðalreglu:

Staðhæfing er í grundvallaratriðum sönn ef — og aðeins ef — hún er sjálfljós (1+1=2), óvefengjanleg í vitundinni (ég finn til) eða augljós skynfærunum (þetta er blátt).

Samkvæmt skilningi grundvallarhyggjunnar er því órökrétt að trúa á Guð. Þar sem trúin á Guð er ekki sjálfljós, ekki óvefengjanleg í vitundinni og ekki skynfærunum augljós, þá ætti enginn að trúa fyrr en hann hefur fengið fullnægjandi rök eða sönnun fyrir tilvist Guðs.

Þessu hafnar Plantinga með því að beita rökum aðalreglunnar á sjálfa sig. Hann segir að þessi staðhæfing grundvallarhyggjunnar sé ekki sjálfljós, ekki óvefengjanleg í vitundinni og ekki augljós skynfærunum. Þar að auki séu engin haldbær rök færð fyrir því að hún sé sönn. Þar á ofan við bætist sú staðreynd, að það eru margar aðrar staðhæfingar sem fólk tekur trúanlegar án þess að rökstyðja þær og það er yfirleitt ekki talið óskynsamlegt (dæmi: ég snæddi morgunverð áður en ég fór í vinnuna; ég sé tré). Af þessu leiðir að fullyrðingin um að Guð sé til er grundvallarskoðun og því getur trú á Guð ekki verið órökrétt. Sú skoðun að Guð sé til er því hliðstæð þeirri skoðun að heimurinn sé til. Það er ekki hægt að sanna það, en það er líka rökleg niðurstaða. Meðal annarra orða: Trú á Guð er grundvallarskoðun, það verður ekki komist lengra í því að finna rök fyrir tilvist hans.

Trú og reynsla

Heimspekin viðurkennir tvær leiðir til að öðlast þekkingu. Önnur leiðin liggur um reynslu, hin felst í skynsemi og rökleiðslu.

Eins og fram hefur komið, dró Descartes raunveruleikann í efa. Þetta segir C. E. Moore að sé í hæsta máta órökvíst. Hann segir að það sé út í hött að ætlast til þess að við sönnum að heimurinn sem við lifum í sé til. Þessi heimur er allt og sumt sem við miðum við þegar við skilgreinum hvað er raunverulegt. Ef ekkert er raunverulegt er líka til lítils að reyna að skilgreina hvað er óraunverulegt.

Rökfræðingar sem ganga út frá því að sá sem búi yfir þekkingu geti sannað hana eða fært haldbær rök fyrir henni hafa orðið fyrir vonbrigðum að sjá hina óreglulegu þekkingarfræði Biblíunnar. Í ritningunni er hvergi reynt að færa sönnur á tilveru Guðs. Biblían gerir ráð fyrir því að Guð sé veruleiki. Þeir sem skráðu ritninguna voru sannfærðir um að Guð væri hluti af lífi þeirra. Það hefði verið út í bláinn að þeir reyndu að sanna með rökfærslum að Guð væri til, hann var þeim jafnraunverulegur og sólarljósið, stormurinn, regnið, hatur óvina og vinátta nágranna.

Páll postuli gerði sér fyllilega grein fyrir því að kristsskilningur hans stóðst ekki rökfræðipróf í grísk-rómverskum heimi. Hann vissi að „orð krossins“ var heimska í heimi vitringa, fræðimanna og orðkappa. Kristnir menn tóku að vísu undir það með grískri heimspeki að heimurinn er skipuleg, hugsuð heild — kosmós — en kristin trú gekk hins vegar lengra og sagði að lógós Guðs hefði gerst maður til þess að frelsa menn. Um þetta segir Einar Sigurbjörnsson: „Þetta aðgreindi kristindóminn frá heimspekinni að því leyti, að heimspekin gat ekki og getur ekki höndlað þennan sannleika af sjálfri sér.“ Páll hefur vafalaust ályktað, rétt eins og kirkjufeðurnir á eftir honum, að heimspekin yrði að víkja fyrir valdi opinberunarinnar í Biblíunni ef eitthvað væri ekki unnt að túlka með ráðum hennar.

Páll Skúlason segir aftur á móti að Guð sé í engum skilningi partur af þeirri röklegu heild sem heimspekin höfðar til. Hann sé heldur ekki örsök hennar í neinni venjulegri merkingu þess orðs, heldur skapari. „Sköpunarhugtak kristninnar svarar alls ekki til hugmynda heimspekinga eða annarra um frumorsök allra hluta, eins og margir hafa viljað halda, Guð er utan veraldarinnar, sköpunarverksins.“

Gamla testamentið bætir ekki úr skák í þekkingarfræðinni með fullyrðingunni um að enginn geti litið auglit Guðs og lifað. Það er eins og Biblían komi vísvitandi í veg fyrir að hægt sé að sanna tilveru Guðs. Í sinni miklu nálægð heldur Guð manninum í órafjarlægð. Guð var samt skrásetjurum Biblíunnar áreiðanlegur veruleiki sem birtist í persónulegri reynslu. Hann var ekki heimur sem þeir ályktuðu sig til með rökhugsun, heldur var hann samfélag sem reynslan sannaði. Návist Guðs var þeim jafnraunveruleg og sá efnislegi heimur sem þeir lifðu og hrærðust í. Guð var hvorki rökhenda til að ráða í, né torskilin hugmynd, heldur lifandi veruleiki sem gaf lífi þeirra tilgang.

Hér mætast röksannindi og reynslusannindi. Heimspekin viðurkennir að grundvallarskoðun geti verið þau sannindi sem byggð eru á reynslu af einstökum hlutum. Forsendan er skynreynslan, að trúa því sem við skynjum. Þá er hægt að halda því fram að reynsla sé nægjanlega rökvís forsenda fyrir því að trúa. Og héðan er ekki langt til ályktunarinnar um að trúarleg sannindi séu sjálfstæð og þurfi alls ekki á neinni skynsemi að halda. Það þarf þá opinberuð trúarsannindi til þess að öðlast þekkingu á því sem trúað er á.

Heimspekingar reka gjarnan fleyg á milli trúarskoðana manna með því að flokka þær annars vegar í trúarlega hughyggju og hins vegar trúarlega hluthyggju. Fyrrnefndi dilkurinn er þá væntanlega sá sem við getum dregið Plantinga í. Trúarleg hughyggja einkennist af þeirri skoðun að rökin fyrir trúnni séu persónuleg eða einstaklingsbundin og öðrum oft illskiljanleg eða jafnvel óskiljanleg. Samkvæmt þessu er tilvera Guðs þannig óvefengjanleg vegna trúarlegrar reynslu. Af þessu leiðir líka að trúarreynsla er aðeins einstök fyrir tiltekinn einstakling, ekki algild sannindi.

En eitt er að verða fyrir mikilli reynslu og annað að skilja hana. Páll Skúlason fjallar um þetta atriði í Pælingum og segir að trúarreynslan ein geti aldrei orðið mælikvarði á gildi þess veruleika sem reynslunni veldur hversu mikilvæg sem hún kann að vera. Hann gerir ráð fyrir trúarreynslu sem hugsanlegum vettvangi ótal blekkinga en aðeins til þess að kveða skýrt á um að trúarreynslan ein sé á engan hátt undirstaða þekkingar eða skilnings á því hvað það sé að vera trúaður. Hin trúarlega hluthyggja lætur sig hins vegar varða merkingu og gildi þess boðskapar sem trúin er reist á og hún flytur. Hvernig verður t.d. boðskapur Krists skilinn réttilega?

Niðurlag

Ég hef nú sýnt viðleitni til að fjalla um grundvallarhyggju og þekkingarfræði, auk þess sem hugmyndir Plantinga hafa verið skýrðar að einhverju leyti. Í leiðinni höfum við leitað fanga á fleiri vígstöðvum. Markmið þessarar hugleiðingar var umfram allt að spyrja fleiri spurninga en unnt er að svara. Niðurstaða þessarar ritsmíðar er kannski helst sú, að gera má greinarmun á röklegri trú og óröklegri trú. Rökleg trú reynir að skilja boðskapinn sem hún hvílir á í stað þess að einblína á reynsluna. Hún gerir líka ráð fyrir því að forsendur hennar verði ekki fyllilega sannaðar. Hún gengur út frá því að þekking mannsins sé í molum frammi fyrir alvöldum Guði. Órökleg trú gengur fram í „vissu“ trúarreynslunnar og fer með mannkynið í réttirnar og dregur það í tvo dilka: hólpnir og glataðir. Heilbrigt sjálfsálit kann sér betra hóf og hundsar ekki kröfu fræðilegrar skynsemi.

Heimildir:

Biblían, Heilög ritning, Hið íslenska Biblíufélag, Reykjavík 1981.
Einar Sigurbjörnsson, Kirkjan játar, Skálholtsútgáfan, Reykjavík 1991.
Hick, John H., Philosophy of Religion, Fourth Edition [Foundations of Philosophy Series], Prentice Hall, New Jersey 1990.
Páll Skúlason, Pælingar, ERGO, Reykjavík 1987.
Peck, M. Scott., Leiðin til andlegs þroska, Skuggsjá, Reykjavík 1991.
Plantinga, Alvin, Is Belief in God Properly Basic? „Religious Belief Without Evidence“ [vefsíða], Introduction to Philosophy, Southern Illinois University, Carbondale Campus, 11. apríl 2000:

http://www.siu.edu/~philos/faculty/Manfredi/intro/Plantinga.html.