Simone de Beauvoir, sem kölluð hefur verið móðir femínismans, dró nokkuð úr bláeygum hugmyndum Sartre um frelsi með því að benda á sérstakar aðstæður kvenna. Sartre taldi að allt frelsi væri jafnt og að maðurinn hefði ævinlega frelsi til að bregðast við aðstæðum sínum sama hversu heftandi þær aðstæður kynnu að vera. En með því að beina sjónum að skilyrðum til frelsis gat Beauvoir sýnt fram á misræmi í frelsi kynjanna. Að hennar dómi eru aðstæður ólíkar og þess vegna er frelsi líka misjafnt. Staða kvenna sem „hitt kynið“ hefur skipað þeim á bás sem gerir þeim erfiðara fyrir að nýta sér frelsi sitt.

Hvernig birtist „ófrelsi“ kvenna í líffræðilegum sérkennum kvenlíkamans? Hvernig hafa viðteknar hugmyndir um kvenlíkamann haft áhrif á stöðu kvenna í samfélaginu?

Sú mynd sem dregin er upp af kvenlíkamanum í heilagri ritningu hefur án efa haft áhrif á frelsi eða ófrelsi kvenna hvarvetna í hinum kristna heimi. Í Gamla testamentinu eru mörg dæmi þess að félagslegt misrétti í garð kvenna sé réttlætt með guðlegum boðorðum, eins og ég leyfi mér að orða það, oft með skírskotun til kvenlíkamans. Þetta endurómar oft í Nýja testamentinu, einkum í bréfum Páls. Í Gamla testamentinu eru konur sem hafa á klæðum t.d. úrskurðaðar óhreinar og karlmönnum er óheimilt að snerta þær. Óbyrjur þola óvirðingu í hinum hebreska heimi. Margt af þessari gömlu hefð og túlkun rataði inn í Nýja testamentið fyrir tilstilli fylgdarmanna Jesú. Maðurinn er ennþá höfuð konunnar í Kanóninum þótt margar frásagnir af Jesú stingi beinlínis í stúf við þá niðurstöðu. Sjálfur ritaði Kristur ekki stafkrók, fyrir utan eitthvert krafs í sandinn. Synd Júda ritaði Messías ekki með „járnstíl“ eða „demantsoddi“, heldur „með fingrinum á jörðina“! Er það ekki skemmtileg tilviljun að í eina skiptið sem Jesús er sagður hafa skrifað eitthvað, er sakfelld kona sýknuð af skýrum lögmálsákvæðum Mósebókar, hinni þunglamalegu afurð feðraveldisins?

Kvennaguðfræðingarnir Denise Lardner Carmody og John Tully Carmody hafa fjallað nokkuð um hjónabandið og siðfræði kynjanna. Þær fullyrða að kristindómurinn hafi tekið í arf hinn biblíulega skilning á hjónabandinu, sem felst í því að það sé hluti af áætlun Guðs í sköpuninni. Nýja testamentið tíundar ágæti hjónabandsins í ljósi eskatalógíunnar en mælir engu að síður með skírlífi. Nú á dögum hafa menn þurft að endurskoða þennan skilning í ljósi þess að konur og börn hafa verið beitt misrétti eða ofbeldi í skjóli hjónabandsins. Þá hafa skilnaðarmál fengið aukna umfjöllun siðfræðinga ekki síst í ljósi aukinnar tíðni á Vesturlöndum, svo notað sé tískuorðalag úr heimi tölfræðinnar. Carmody systurnar hafa einnig fjallað um klám og vændi og þá ógn sem samfélaginu stafar af því. Þær segja m.a. að þegar komið sé fram við konur eingöngu sem kynverur verði samfélagið af mikilvægum verðmætum sem felast í „hinni helgu ást“ sem á rætur í móðurumhyggjunni.

Útlitið skiptir öllu í hinum vestræna heimi. Bandaríska blökkukonan Cheryl Townsend Gilkes hefur lýst því vel hvernig viðhorf til kvenlíkamans gegnsýra allt samfélag nútímans. Blökkukonur virðast vera „gróft“ dæmi um andstæðu kvenlegrar fegurðar, þ.e. hvernig „snotrar“ konur eiga ekki að vera. Í samanburði við hvítar evrópskar og íturvaxnar kynsystur þeirra er þetta t.d. harla skýrt, en áherslan á að vera grannur og „í góðu formi“ er allsráðandi í Evrópu rétt eins og í Bandaríkjunum. Blökkukonur hafa hins vegar tilhneigingu til að vera gildvaxnar og Gilkes hefur miðlað af sinni eigin reynslu af miklu hispursleysi og djörfung í því sambandi í grein um afrísk-amerískar konur. Hún rifjar upp hvernig móðir sín ávítti hana með orðunum „þú grefur þér þína eigin gröf með gafflinum“ af því hún var orðin feitlagin strax á barnsaldri. Gilkes ályktar að kynþáttahatur og -misrétti sé rótgróið í menningunni og endurspeglist ekki síst í viðhorfi til kvenlíkamans. Hún segir að það séu niðurlægingar í menningunni sem byggjast á ímynd fegurðar. Þó að þetta virðist vera minniháttar vandamál í samanburði við t.d. fíkniefnavandann, vaxandi ofbeldi, fátækt og önnur félagsleg vandamál sem hafa fengið mikla athygli, þá heldur Gilkes því fram að mörg þessara stóru vandamála séu tengd lágri sjálfsvirðingu eða fyrirlitningu sem eigi beinar rætur í líkamlegu útliti. Hún segir að sjálfsfyrirlitning sé meginrótin að öllum vanda bandarískra blökkumanna eða fólks af afrísk-amerískum uppruna.

Gilkes hefur enn fremur sagt að árásir þær sem blökkukonur af afrískum uppruna í Bandaríkjunum hafa orðið fyrir hafi verið svo afdrifaríkar að allt samfélag blökkumanna hafi snúist gegn þeim og sakað þær um að vera rót þess vanda sem blökkufólk í Bandaríkjunum stendur frammi fyrir. Þannig hafi blökkukonur fengið skell fyrir skildinga! Í stað þess að líta á þær sem samherja og skoða viðleitni þeirra sem enn eitt dæmi um hetjulega baráttu gegn kynþáttahatri og misrétti í upplýstu nútímasamfélagi, hafi blökkumenn snúist gegn þeim.

Gilkes kemst að þeirri niðurstöðu að ást og hatur á líkamanum geti verið sársaukafyllsta arfleifðin sem þrælahaldið og kynþáttamisréttið í Bandaríkjunum hefur alið af sér. Og jafnvel þótt karlkyns blökkumenn hafi margir orðið fyrir skakkaföllum og búi við brotna sjálfsmynd, þá hafa þeir getað varið sig ólíkt því sem segja má um blökkukonur. Sjálfsvirðing er þar af leiðandi mikilvægasta keppikeflið í viðleitninni til að lifa af og endurskapa samfélag blökkumanna, bæði karla og kvenna.

Beauvoir skrifaði tímamótaverkið Hitt kynið árið 1952. Megininntak þeirrar bókar felst í gagnrýni höfundar á viðteknar hugmyndir um hlutverk og stöðu kvenna. Fleygasta setning bókarinnar er sú að maður „fæðist ekki kona, heldur verði kona“. Beauvoir vildi afhjúpa þá sögulegu og menningarlegu þætti sem móta kynferði og kynhlutverk. Hún réðst gegn kreddum um „hið eilífa eðli kvenna“ sem hún taldi vera réttlætingartæki til að viðhalda stigskiptingu kynjanna. Að hennar mati leiðir líkamlegur mismunar kynjanna ekki til þess að kynin séu ólík í eðli sínu, en hin líffræðilega undirstaða hefur jafnan verið talin grundvöllur ólíkra vitsmunalegra og siðferðilegra eiginleika kynjanna allt frá dögum forngrískrar heimspeki.

Beauvoir afneitaði þó ekki áhrifum líkamlegs kynjamismunar. En í samræmi við rannsóknir heimspekilegrar fyrirbærafræði á líkamsskynjun og líkamsvitund skilgreindi hún líkamann sem „aðstöðu“. Það er grundvallaratriði! Líkamleg aðstaða kynjanna er ólík. Aðstæður kvenna hefta þær að mörgu leyti að hennar mati enda hefur verið sagt að Beauvoir hafi haft fremur neikvætt viðhorf til kvenlegra líkamseinkenna, svo sem blæðinga og meðgöngu. Hún taldi því töluverðan sálrænan létti fyrir konur að komast á breytingaskeiðið þar sem þær væru þá lausar undan hlutskipti kyns síns og gætu notið sín betur.

Paula M. Cooey, annar kvennaguðfræðingur, hefur bent á að líkamlegur kynjamismunur eigi sér þó dýpri rætur í menningunni en líffræðinni. Hún bendir m.a. á Kaja Silverman og bókmenntafræðilega greiningu hennar á bókinni The Story of O þar sem færð eru rök fyrir því að kynjamismunur mótist fremur af menningarlegum þáttum en líffræðilegum andstæðum og leggur áherslu á snertingu, tungumál og gildismat sem áhrifaþætti í mótun kynhlutverka. Þetta segir Cooey að séu valdatæki sem notuð eru til að reka fleyg á milli kynjanna og vísar í því sambandi í ýmis þekkt bókmenntaverk sem konur hafa skrifað. Hún bendir t.d. á þá erfiðu stöðu sem margar konur lenda í vegna þess hversu sjálfsmynd þeirra er tengd líkamanum, ólíkt því sem segja má um sjálfsmynd (margra) karla. Þennan vanda kallar hún „tvíhyggju hugar og líkama“. Í því felst að konur, ekki síst þær sem hafa orðið fyrir kynferðislegu ofbeldi eða kúgun af einhverju tagi, gera skýran greinarmun á líkama sínum og huga, sbr. „minn eigin líkami var mér framandi“ í frásögunni af vændiskonunni í Daughter of Earth eftir Agnesi Smedley. Cooey leggur því höfuðáherslu á að konur endurskilgreini ábyrgðarhlutverk sitt og séu sér meðvitandi um hversu langt þær gangi í sambandi við að axla ábyrgð gagnvart þeim (eða því) sem þær hafa mestar mætur á í lífinu. Gildismatið móti sjálfsmyndina. Raunar hlýtur þetta líka að eiga við um karla, en það er önnur saga.

Það má ljóst vera að viðteknar hugmyndir um kvenlíkamann hafa haft áhrif á stöðu kvenna í samfélaginu. Karlmiðlæg sjónarmið hafa stýrt þessari hugmyndamótun. Nægir að nefna þá viðteknu venju á Íslandi að kona sinni nýfæddu barni sínu í ríkari mæli en karlinn. Hugarfarsbreyting á þessu sviði næði vísast aldrei fram að ganga nema með lagasetningu þar sem „réttur“ beggja kynja til fæðingarorlofs er tryggður. Og það er svolítið kaldhæðnislegt, að þessa nýju áherslu má einkum þakka baráttu kvenna sem hafa látið til sín taka á löggjafarsamkundu Íslendinga. Á sama tíma er ógnvekjandi að fylgjast með því aukna klámi sem fær þrifist í Reykjavík nokkurn veginn átölulaust og hugsanlegu vændi sem er fylgifiskur þess. En það sem er áhugaverðast í þeirri umræðu er vitaskuld áhrif Biblíunnar á þá viðteknu hugmyndir sem ríkja um kvenlíkamann og hvernig unnt er að leiðrétta þá misfellu.