— Ávarp flutt á árshátíð guðfræðideildar 2001 —

Kæru stúdentar, kennarar, makar.

Margt fer öðruvísi en ætlað er. Þess er ekki ýkja langt að minnast, að guðfræðideild Háskóla Íslands var sannkallað karlaveldi, já, nokkurs konar holdgervingur feðraveldisins hér á landi, ef svo má að orði komast. En nú er hún Snorrabúð stekkur.

Okkur nægir að fletta í gömlum árgöngum Orðsins, rits Félags guðfræðinema, til þess að sjá að hallarbylting hefur orðið í aðalbyggingu Háskólans. Áður en þetta skemmtilega rit fór í gegnum hamskipti kiljuformsins birtust nefnilega í því ljósmyndir, dýrmætar svipmyndir af kennurum og nemendum, sem tala sínu máli um þau umskipti sem hafa átt sér stað í guðfræðideildinni. Á einni slíkri situr Jón Sveinbjörnsson prófessor brúnaþungur við borðendann í V. stofu, með Nýja testamentið í annarri hendi og hökuna á sér í hinni. Það er vafamál hvort vegur þyngra, höfuðið eða málgagn feðraveldisins, en það er eins og prófessorinn sé að því kominn að hníga undan byrðinni en frestar því svo þangað til ljósmyndarinn hefur smellt af.

Hvað er svona leiðinlegt í V. stofu?

Svari hver fyrir sig, en það sem er eftirtektarverðast við myndina er að sjálfsögðu sú staðreynd að prófessorinn er umkringdur síðhærðum karlmönnum. Sumir þessir karlmenn eru nú valinkunnir menn í kirkjunni og þjóðlífinu og hafa látið klippa sig. Aðrir eru kennarar við deildina.

Ég vissi ekki hvort ég átti að hlæja eða gráta þegar ég sá þessa mynd fyrst — ekki aðeins vegna þess að ég hef haldið tryggð við hárlubbann eins og Samson og Ármann Hákon, heldur af annarri ástæðu sem ég hyggst nú skýra aðeins frá.

Í vetur hefur það verið hlutskipti mitt að mæta í þessa sömu V. stofu á þriðjudagsmorgnum klukkan átta. Ég nefni þennan tiltekna tíma vegna þess að þá birtast breytt hlutföll kynjanna í guðfræðideild í gróflega ýktri mynd. Ég er eini karlmaðurinn í kennslustofunni! Ég hirði ekki um að nefna félaga minn af sama kyni sem einnig er skráður í þetta námskeið, en honum gengur sérstaklega illa að vakna á þriðjudögum. Og þá er ekki allt upp talið um vandræði mín. Það er enginn styrkur af brúnaþungum prófessor við borðendann, fulltrúa feðraveldisins. Nei, því sjá, nýtt er orðið til. Hið fyrra er farið! Jafnvel kennarinn er orðinn kvenmaður og stendur bísperrtur fyrir framan nemendur sína og talar eins og sá sem valdið hefur. Hápunktur þessarar raunasögu er svo auðvitað viðfangsefni námskeiðsins: Ofbeldi karla og kúgun þeirra í garð kvenna í kristinni hefð! — Mér hvarflar í hug lokahendingin í íróníu Jónasar: Alla étið hafði þá, hrafn fyrir hálfri stundu!

Nú má enginn skilja orð mín svo að ég sé í vondum félagsskap. Og ekki er þetta námskeið orðið skyldufag í guðfræði ennþá. Ég hef sjálfviljugur gengið þessum konum á hönd. Ef ég væri kvennabósi fyndi ég sérstaklega til mín. Ef ég væri samkynhneigður leiddist mér óumræðilega. En þar sem ég er bara venjulegur karlmaður sem trúir því að hann sé að mestu saklaus af syndum feðranna, nútímakarlmaður sem er að koma „út úr skápnum“ sem tilfinningavera, breysk og brothætt manneskja sem hefur uppgötvað þann karlmannlega styrk sem felst í því að mæta veikleika sínum án þess að vera hommi, þá er ég skelfingu lostinn.

Jú, sjáið þið til, ég hef mætt veikleika mínum í eitt skipti fyrir öll í vetur. Ég hef komist að því að karlmenn eru veikara kynið, ekki síst þegar þeir eru í minnihluta í kennslustofunni. Konur nefnilega „detta í það“ í kennslustundum, eins og ég leyfi mér að orða það, og þá eru karlkyns nemendur bara eins og geimverur. Þær gleyma stund og stað og endurlifa eitt og annað úr sínum eigin reynsluheimi, t.d. fæðingu barna sinna. Þeir sem til þekkja vita að þetta er Nirvana-ástand. Og ef enginn hóar í lætin leiðist umræðan út í það að bera saman fæðingarstellingar jafnvel með leikrænum tilburðum þegar orðin duga ekki til. Svo eru það blessaðir kvensjúkdómarnir. Ég veit miklu meira um þá en gin- og klaufaveiki. Að ekki sé nú minnst á dömubindin. Hvaða karlmaður fær ekki munnþurrk þegar hann heyrir hvað þau eru orðin rakadræg?

En nú er það ekki svo, að námskeið í kvennaguðfræði snúist eingöngu um þessa „hversdagslegu“ hluti úr heimi kvenna, ef mér leyfist að kalla þá svo. Ég veit að lærimeistara mínum þætti ærið hornskakkt ef ég léti hér við sitja án þess að geta þess sem meira máli skiptir. Þetta eru engir kjaftaklúbbar. Kvennagagnrýnin er grafalvarlegt mál þótt einstaka karlremba hendi grátt gaman að henni. Hún snýst um að upplýsa blinda karla og blindar konur um karlmiðlægar áherslur í samfélaginu sem gegnsýra bæði kirkjuna og afurð hennar, Biblíuna, og viðhalda misrétti kynjanna. Þetta gæti verið spurning upp á líf og dauða, eins og sannast á Balkanskaga. Og þá hættir þetta að sjálfsögðu að vera fyndið. Kvennagagnrýnin er rödd hrópanda í óbyggð, en sem betur fer hefur þessi rödd náð eyrum fjölmargra í nútíma samfélagi, ekki aðeins upplýstra kvenna, heldur einnig karla. Og um það langar mig að hafa nokkur lokaorð.

Miðað við þá þróun sem á sér stað á Íslandi og ég hef nú aðeins drepið á með dæmum úr guðfræðideildinni, væri hægt að segja að árangur kvenfrelsisbaráttunnar sé miklu meiri en við áttum okkur á við upphaf 21. aldar. Og það væri hægt að benda á fleiri staði í samfélaginu en guðfræðideild til þess að renna stoðum undir þá fullyrðingu. Hvað vilja menn t.d. segja um Kennaraháskóla Íslands þar sem aðeins 12% nemenda eru karlar? Hvað vilja menn segja um þá staðreynd að 80% grunnskólakennara eru kvenkyns? Samkvæmt nýjustu fréttum eru það ekki launin sem fæla karla frá grunnskólunum, heldur óttinn að höndla ekki að starfa á kvennavinnustað. Og það er fyrst núna sem maður heyrir fjallað um stöðu karlkennarans í kvenlægu grunnskólasamfélagi. Vissuð þið að 61% stúdenta við Háskóla Íslands á þessu misseri eru kvenkyns? Hvað haldið þið að sé langt að bíða þess að við hættum að tala um stöðu kvenkennarans í karllægu háskólasamfélagi af því að það hljómar eins og öfugmæli? Eða kvenprestinn í karllægu kirkjuveldi?

Já, það eru breyttir tímar, bræður, og á 21. öldinni stjórna konur í krafti fjöldans. En er einhver ástæða fyrir okkur að örvænta? Er þetta ekki kærkomin breyting?

Vitaskuld er engin ástæða til að örvænta. Þetta er jákvæð mismunun. Og nú ætla ég að koma með yfirlýsingu. Ef eðlishyggja og mótunarhyggja vega salt hjá nútímafólki, eins og fræðimenn gefa í skyn, get ég sagt með fullri vissu að það er slagsíða á hinu fyrrnefnda hjá mér eftir reynslu mína í kvennaguðfræði. Ég trúi því að konur hafi almennt betri eðliskosti en karlar til þess að tryggja jafnan rétt kynjanna og veita réttlætinu brautargengi. Það verður engin þörf á karlaathvarfi í Reykjavík á 21. öldinni þótt konur komist til aukinna valda og áhrifa. Og kannski verður kvennaathvarfinu lokað ef konur fá aukin völd í þjóðfélaginu.

Þetta segi ég ekki aðeins vegna þess að ég er að flytja minni kvenna, heldur líka vegna þess að bjórinn er byrjaður að hrífa og slæva skilningarvitin …

Að öllu gamni slepptu, þá er frelsisbarátta kvenna í víðasta skilningi þess orðs meðal merkustu framfara siðmenningarinnar á seinni árum ásamt hnignun nýlendustefnunnar. Og það væri verðugt verkefni að velta því fyrir sér, hvernig þessi tvö fyrirbæri tengjast, kvenfrelsisbaráttan og hnignun nýlendustefnunnar, ekki síst guðfræðilega. Báðar þessar frelsishreyfingar eiga rætur að rekja til baráttu hinna kúguðu og lítilsvirtu sem hafa krafist þess að vera virtir sem manneskjur. Vér karlmenn, allt vitandi og öllu niður skipandi öld fram af öld, þekkjum stundum ekki annað réttlæti en það að hafa sjálfir rétt fyrir okkur. Í þeim efnum erum við ennþá hellisbúar, eða eins og segir í 25. kafla Síraksbókar: „Ef hún er þér ekki samstiga, þá skaltu skilja við hana“. Karlmenn losa sig við óarðbæran rekstur en þeir gera heldur ekki alltaf greinarmun á lifandi fólki og dauðum hlutum.

Ég veit því varla betri þroskakosti en að mæta í V. stofu á virkum degi til þess að endurskoða ritninguna með hjálp kvenna á meðan flestir félagar mínir og vinir sinna raungreinum og viðskiptafræði.

Góðar tíðir!