— Vangavelta á páskum —

Símon Pétur er sá af lærisveinum Krists sem höfðar einna mest til mín persónulega. Til þess liggur einkum ein ástæða: Hann brást svo afleitlega. Hann komst í hróplega mótsögn við sjálfan sig, sem rýrði álit hans um ókomna framtíð. Orð eru eitt, athafnir annað. Þetta sannaðist rækilega á Pétri postula.

Hann var að vísu engin undantekning í þessu frá hinum lærisveinunum. Þeir brugðust allir. En Pétur var einn nánasti lærisveinn Jesú og við hann voru bundnar miklar vonir. Hann var ekki einasta „kletturinn“ sem kirkja Krists átti að standa á, heldur var hann líka með „lykla himnaríkis“ í hendi sér. Á honum hvíldu þungar skyldur.

Á páskum er vel við hæfi að velta fyrir sér hvern mann hann hafði að geyma.

Bláber hversdagsmaður

Þar er skemmst frá að segja að hann var í engu frábrugðinn hinum lærisveinunum. Staða hans í samfélaginu var sú sama: Hann var kvæntur fiskimaður og gerði út sinn eigin bát. Hann var bláber hversdagsmaður.

Hann gekk til liðs við Jesú að fyrirlagi bróður síns, Andrésar. Það verður sagt um Pétur eins og stundum er sagt um stjórnmálaleiðtoga nútímans: hann var snemma til leiðsögu fallinn. Í einni svipan var hann í broddi fylkingar lærisveinanna, rétt í því sem þeir hittust, hann og Jesús. Pétur var í raun og veru sá fyrsti sem trúði því að Jesús væri Messías. Játning hans er fræg, þegar hann kvað upp úr með það fyrir hönd lærisveinanna, að Jesús væri „Kristur, sonur hins lifanda Guðs.“

Stóð ekki undir nafni?

En það voru vissar eigindir í eðlisfari Péturs sem beinlínis spilltu því að hann fengi risið undir hlutverki sínu. Hann stóð ekki undir nafni. „Þú skalt heita Kefas, sem þýðir klettur,“ snerist upp í andhverfu sína á öldum Galíleuvatns: „Þú lítiltrúaði, hví efaðist þú?“ Pétur var stundum óttalegt ólíkindatól með ýmsu móti og í raun og veru var margt sem mælti gegn því að hann yrði valinn leiðtogi frumkristninnar. Hann var framhleypnari en hinir lærisveinarnir, en hann hrapaði líka að mörgu í óðagoti. Hann var fullyrðingagleiður og gaf miklar yfirlýsingar.

Og nú skal langt eftir litlu seilst og meira í gamni en alvöru: Tengdamóðir hans bjó honum. Ef þetta er rétt, er það Pétri tvímælalaust til málsbóta. Að minnsta kosti í hugum nútímamanna. Hver getur á heilum sér tekið með tengdamóður sína undir sama þaki? Um þetta er þó engu til að tjalda nema lítilli frásögu í Markúsarguðspjalli 1.29. Þar segir frá því þegar Jesús heimsækir Pétur og læknar tengdamóður hans af sótthita. Þessi frásaga lætur lítið yfir sér — en leynir kannski svolítið á sér.

Óráðsfleipur

Þegar Kristur byrjaði að búa lærisveina sína undir dauða sinn, sagði hann við þá: „Þangað sem ég fer, getið þér alls ekki komist.“ Þessi orð skutu lærisveinunum skelk í bringu. Þeir höfðu ekki hugmynd um þá viðburðaríku atburðarás sem var í vændum. Viðskilnaður við Krist var þeim óhugsandi. Höfðu þeir ekki yfirgefið allt til þess að fylgja honum?

Þessi óheillafregn gróf sig djúpt í vitund Péturs postula. Hann talaði ekki lengur fyrir alla lærisveinana: „Ég vil leggja líf mitt í sölurnar fyrir þig.“

Þessi mikla yfirlýsing hefir áreiðanlega aukið hróður Péturs í lærisveinahópnum. En í eyrum Krists hljómaði hún eins og óráðsfleipur: „Viltu leggja líf þitt í sölurnar fyrir mig? Sannlega, sannlega segi ég þér, ekki mun hali gala fyrr en þú hefir afneitað mér þrisvar.“

Hvernig ætli svipmót Péturs hafi verið eftir þessa umsögn? Hvernig ætli honum hafi verið innanbrjósts? Var þetta allt og sumt sem Kristur vissi um aðdáanda sinn? Var honum ekki betur ljóst hvern hug Pétur raunverulega bar til lausnara síns? Andsvar Péturs var blandið vonbrigðum og örvæntingu: „Þótt ég ætti að deyja með þér, þá mun ég aldrei afneita þér.“

Pétur sneið eyrað af Malkusi, þjóni æðsta prestsins, þegar flokkur hermanna handtók Jesú í Getsemane. Hann var reiðubúinn að vígbúast til varnar Kristi — eins og svo margir aðrir síðar í sögunni — ef það mætti verða til þess að sanna að hann væri maður orða sinna. En loks húmaði að og Pétri varð betur ljóst hver alvara var á ferðum. Hann fór í humátt á eftir hermönnunum og horfði óttasleginn á eftir Jesú inn í höllina. Það var ekkert sem hann fékk að gert til þess að afstýra svo hróplegu misrétti sem handtakan var. Hann tók sér stöðu í ókunnugum hópi umhverfis snarkandi bálið í hallargarðinum. Þar leið heil eilífð.

Grímubúin vantrú á Krist

Skyndilega hafði allt lognast út af í drungalegan svefn og Pétur stóð álappalegur í kvöldsvalanum og ornaði sér við eldinn. Myrkur næturinnar vakti honum ugg í brjósti. Af hverju var Jesús ekki enn kominn? Hvert fóru lærisveinarnir? Friðlaus hundgá gerði honum ómótt. Hvað er ég að gera hér? Ef til vill leituðu augu hans upp á stjörnubjartan himininn, en jafnvel þar fann hugur hans enga kjölfestu.

Hann horfði ákaft inn í eldinn og reyndi að láta lítið á sér bera. Kvíðafullt andlit hans var rauðglóandi í náttmyrkrinu og ekki leið á löngu uns það afhjúpaði hann: „Er þetta ekki hann Lykla-Pétur? Er þetta ekki kletturinn sem öll vitleysan var byggð á í upphafi?“ Pétur ætlaði að færast undan, en sá í snatri að engrar undankomu var auðið. „Ég sá hann í þeirra hópi,“ vitnaði þögul þerna sem vermdi sig við eldinn. Loks féll Pétri allur ketill í eld þegar frændi þjónsins, sem hann sneið eyrað af, horfði grimmilega inn í andlit hans: „Sá ég þig ekki í grasgarðinum með honum?“ Pétur var orðinn viti sínu fjær. Honum var nauðugur einn kostur. Hann sór Krist af sér á elleftu stund.

Aumkunarverðari gat ásjóna leiðtoga frumkristninnar ekki orðið. Þráhyggja hans í hallargarðinum var ekkert annað en óljós skyldurækni við samviskuna. Hún var grímubúin vantrú á Krist.

Ómerkingur orða sinna

Herskár hani kom blaðskellandi inn í þessar kringumstæður og rak glyrnurnar framan í Pétur. Hanar eru ekki óvenjulegir á þessum slóðum. Þeir eru eins og hvellandi bjöllur og ýta stundum nokkuð hastarlega við morgunsvæfum mönnum. Þeir táknuðu líka vaktaskipti varðmannanna við höll keisarans. En með þessum eina hana voru mörg stór orð fallin og ómerk orðin. Hann rak Pétur á stampinn með hans eigin orðum. Dæmdi orð hans úr leik. Pétur var ómerkingur orða sinna.

Og einmitt á þessari stundu var verið að leiða Krist út úr höllinni. Í frásögnum guðspjallanna segir að Jesús hafi litið í áttina til Péturs. Augu þeirra mættust. Við vitum hverju Jesús mætti á því andartaki. En það sem Pétur sá í augum Krists var ekki glyrnur hanans, gneistar þernunnar eða heift hermannsins. Hann sá miskunn Guðs. Hún opnaðist honum eins og hyldýpi. Hann sundlaði af að horfa þangað inn. Það sem hann sá er langt ofan og utan við mannlegan skilning. Þannig skilgreinir Páll postuli kærleika Krists.

Tennyson lávarður orkti um augu sem eru „heimkynni þögullar bænar.“ Augu Krists voru ekki áminning fyrir Pétur þessa nótt. Þau voru heimkynni þeirrar þöglu bænar sem ef til vill bjargaði honum frá því að fara sömu leið og Júdas. Honum var fyrirgefið. Jesús vissi þetta fyrirfram. Pétri hafði verið fyrirgefið löngu áður en þessi harmleikur atvikaðist. Og fyrirgefning Jesú var skilyrðislaus.

Sagði satt, en ekki ósatt

Viðbrögð Péturs voru þessi: „Hann gekk út og grét beisklega.“ Meiri saga varð ekki sögð í jafnfáum orðum um Pétur postula.

Við skulum reyna að sviðsetja þessa lokafrásögu í smáatriðum. Við gefum okkur að heimildarmaður okkar í hallargarðinum, sá sem segir söguna, hafi litið undan herfylkingunni í skjótri svipan og séð Pétri bregða fyrir þegar hann yfirgaf sjónarsviðið. Nágranni sem hefði lagt við hlustir í nætureinverunni hefði getað orðið heyrnarvottur að grátstafi Péturs blandinn niði handtökunnar. Vegfarandi sem hefði mætt honum á leiðinni út úr hallargarðinum hefði getað orðið sjónarvottur að grátviprunum í andliti hans. Og ef þessi vegfarandi hefði leitað frétta hjá þernunni sem stóð við eldinn, eða heimildarmanni okkar við hallardyrnar, hefði hann fengið eitthvert veður af atvikum næturinnar. En Pétri stæði á sama um þetta baksvið. Hann gengi áfram stefnulaust út í nóttina — inn í nýja dögun. Haninn boðaði birtu nýs dags.

Tár Péturs voru ekki beisk vegna þess að hann sagði ósatt. Þau voru beisk vegna þess að hann sagði satt. Hann hafði neitað að kannast við Krist vegna þess að hann þekkti hann ekki í raun. Orðrétt fórust honum svo orð: „Ég þekki hann ekki“ (Lk 22.57). Hann hafði aldrei sagt neitt svo satt! Hann komst að sömu niðurstöðu og Jóhannes skírari eftir viðkynnin við Krist: „Sjálfur þekkti ég hann ekki“ (Jh 1.31). Pétur þekkti ekki þann Guð sem lítillætti sig og gekk í opinn dauðann eins og lamb, sem leitt er til slátrunar. Hann hafði ætlað sér að leggja líf sitt í sölurnar fyrir Krist, en hér hafði atburðarásin snúist á annan veg.

Eftir upprisuna

Þegar Jesús birtist lærisveinum sínum við Tíberíasvatn eftir upprisuna, var það Pétur sem fékk þessa afdráttarlausu spurningu: „Elskar þú mig?“ Hann svaraði keikur, eins og fyrr: „Já, herra, þú veist að ég elska þig.“ En hann hryggðist við þegar Jesús spurði hann þriðja sinni þessarar sömu spurningar. Þá var hann orðlaus. Ef til vill vissi hann hver skírskotunin var.

En þetta var ekki hefnd af hálfu Krists hins krossfesta. Þetta var ekki salt í sárið. Þetta var að vísu áminning, en hún snerist um nauðsyn þess að vera sér ætíð meðvitandi um vanmátt sinn sem er hluti af mannlegu eðli. Pétur átti að láta sér skiljast að kristin trú er máttugust í mannlegum veikleika. Það er ekki maðurinn sem ber uppi trúna heldur trúin sem ber uppi manninn.

Pétri hafði verið fyrirgefið þrisvar sinnum, eða jafnoft og hann hafði afneitað Kristi með svo afdráttarlausum hætti í sjálfri píslargöngunni. Honum yrði líka fyrirgefið jafnharðan aftur ef sagan endurtæki sig. Og saga þessi er sífellt að endurtaka sig. Haninn stendur ennþá bísperrtur á síðum Biblíunnar og ætlar aldrei að þagna. Hann glymur mér. Hann glymur hverjum þeim manni sem í hjarta sínu er hálfshugar, haltrandi, efablandinn.

„Gleðjist í píslum Krists“

Þegar hvítasunnudagurinn rann upp, gekk Pétur enn á ný fram fyrir skjöldu, til þess að boða upprisu Krists. Nú var hann hér huggaður. Hið fyrra var farið. Hann hafði eignast nýja djörfung. Nú sótti hann styrk sinn til þess að hafa kynnst því af eigin raun hvernig það er að bregðast ástvini.

Í bréfunum sem kennd eru við hann og rituð voru til hinna kristnu safnaða sem höfðu ekki Krist hjá sér — og fyrir óbornar kynslóðir kristinna manna — er margt sem kemur spánskt fyrir sjónir. Í Fyrra Pétursbréfi 4.12 standa til dæmis þessi undarlegu orð: „Gleðjist heldur er þér takið þátt í píslum Krists …“ Eru þessi orð ekki hraksmánarleg með tilliti til fyrri atburða?

Við nánari eftirgrennslan rennur það hins vegar ljóslifandi upp, að bréf Péturs postula eru vitnisburður reynslunnar. Þau lýsa næmum skilningi á hjálpræðisverki Krists.

„Hegningin“ sem Pétur vann til í skjóli nætur kom niður á sjálfum honum. Hún var píslarganga Péturs. Að sverja af sér Krist var slík ávirðing af hálfu leiðtoga frumkirkjunnar að það hlaut að grafa undan virðingu hans og ala honum skömm og sektarkennd. En þetta var næsta lítið í ljósi píslargöngu Krists. Var það ekki skilyrðislaus fyrirgefningin, er skein út úr augnaráði Jesú á leið til krossins, sem gerði Pétur heilbrigðan á nýjan leik? Voru það ekki sár Krists, dauði og pína, ásamt upprisunni, sem endurleysti Pétur? „Fögnuður er að hugsa um það,“ orkti Hallgrímur Pétursson í Passíusálmunum.

Lokaorð

Ég sagði í upphafi að Pétur postuli höfðaði til mín persónulega. Það var ekki merkileg yfirlýsing. Ég veit að ég mæli fyrir munn allra þeirra sem láta sig kristna trú einhverju varða. Hverjum kristnum manni með heilbrigða skynsemi er óhjákvæmilegt að skoða sjálfan sig í Símoni Pétri. Það gerði einmitt sálmaskáldið með svo eftirminnilegum hætti í 11. Passíusálmi:

Krossferli að fylgja þínum
fýsir mig, Jesús kær,
væg þú veikleika mínum,
þó verði eg álengdar fjær.

Páskaprédikun 1994.