Hið fræga siðbótarrit Marteins Lúthers „Um frelsi kristins manns“ kom út árið 1520 aðeins tveim vikum á eftir öðru riti sem Lúther hafði skrifað sem andsvar við fordæmingu páfa. Þessi tvö rit, skrifuð nánast á sama tíma, eru svo ólík að næsta ótrúlegt þótti að sami maður væri að verki. „Um frelsi kristins manns“ þótti hógværlega orðað í samanburði við fyrra ritið þar sem páfi er kallaður „antíkristur“ (ritið bar yfirskriftina „Gegn hinni viðurstyggilegu búllu antíkrists“).

Skýringin á þessu kann að liggja í því, að sáttasemjarinn Karl Miltitz bað Lúther að taka aftur þau ummæli sem hann hafði haft um páfa í fyrra ritinu og skrifa nýjan ritling án hrakyrða. Lúther átti auðvelt með að verða við þessu, því hann var ekki að berjast við Leó X., heldur stjórnkerfi páfa. En efnið var þó hið sama í báðum ritunum, þó búningurinn væri ólíkur, og Lúther var bannfærður ári síðar.

Með þennan sögulega bakgrunn í huga er við hæfi að skoða þrjú grundvallarhugtök í siðbótarriti Lúthers: frelsi, trú og góð verk. Þá er nauðsynlegt að skýra á hvern hátt gagnrýni Lúthers á kenningar katólsku miðaldakirkjunnar um góð verk birtist í ritinu. Að síðustu er vert að spyrja hvort siðbótarritið eigi eitthvert erindi við samtíð okkar og fjalla um „nútíma aflátssölu“.

Frelsi

Lúther byrjar á því að setja fram tvenn „ósamhljóða ummæli“ um kristin mann: hann er frjáls, en jafnframt ánauðugur. Frelsi og ánauð standa fyrir andlegan og veraldlegan mann, þ.e. sálina í brjósti hins kristna manns og líkama hans. Þessar andstæður hafa gagnverkandi áhrif og nauðsynlegt er að jafnvægi ríki á milli, ella myndast sú hætta að menn verði eins og farísear og hrósi sjálfum sér fyrir góða ytri breytni. Hér er lifandi komið það vandamál sem Lúther var að kljást við í upphafi siðbótar: „fúll fjárdráttur“ kirkjunnar (Oddur Gottskálksson kallaði aflátssöluna svo í inngangi sínum að þýðingu Opinberunarbókarinnar árið 1540. Hann vildi ekki þýða formála Lúthers að ritinu vegna þess að honum þótti hann hvass og óvæginn um of!). Lúther reynir að sýna fram á að frelsi kristins manns er andstætt hugmyndinni um verkaréttlæti katólsku miðaldakirkjunnar, sem byggist á mannasetningum. Það er eins og hann tefli fram þessum andstæðum til þess að undirstrika að kristinn maður er ekki frjáls nema hann gangi Kristi á hönd í trú. Þannig renna trú og frelsi saman og eru hvort öðru háð.

Í umfjöllun sinni um frelsið dregur Lúther upp mynd af sálinni og líkir henni við „drós“ sem verður hrein aðeins af því hún tekur bónorði hins „trúa“ brúðguma, sem er Kristur. Hér er á ferðinni önnur sterk samlíking sem Lúther beitir til þess að undirstrika vanmátt mannsins gagnvart Guði. „Þannig hreinsast sálin með morgungjöfinni.“ Lúther er hér að boða nýja dögun, morgundaginn sem færði miðöldum siðbótina! Sál mannsins er ekki aðeins „laus“ og „frjáls“ fyrir trúna, heldur „heilög“ af því orði sem flytur henni trúna. Samlíkingin af morgungjöfinni undirstrikar hvað Lúther er að fara:
frelsið er gefið og þegið! Frelsi hins kristna er háð Kristi og hann hefur ekkert til unnið að hreppa þetta hnoss. Lúther nefnir til sögunnar Maríu mey til þess að gefa þessu aukinn slagkraft. Þótt María væri ekki óhrein, lét hún hreinsast eins og aðrar konur, af frjálsum kærleika til þess að sýna ekki öðrum konum fyrirlitningu. Frelsi sálarinnar er því aðeins fólgið í afstöðunni til Krists. Maðurinn er eingöngu frjáls að því að trúa; hann annað hvort hafnar trúnni eða gengur Kristi á hönd af fúsum og frjálsum vilja. En ef hann leggur traust sitt á Krist er hann líka orðinn alfrjáls.

Trú

Lúther segir afdráttarlaust að trúin nægi kristnum manni. „Því að ég hef komið öllu stuttlega fyrir í trúnni, svo að hver sem hana hefur, hefur allt og verður hólpinn.“ Hann leggur aðaláherslu á trúna; hún er undanfari alls, ekki síst allra góðra verka. „Engin góð verk jafnast á við hana.“ Áhrif trúarinnar eru þau að syndugur maður verður fullkomlega frjáls undan oki sektarkenndar. Hann er orðinn „réttlættur og hólpinn fyrir trú sína, og af hreinni náð Guðs ókeypis“.

Lúther leggur einnig mikla áherslu á orð Guðs er hann fjallar um trúna. Orðið flytur boðorðin eða lögmálið, sem á að kveikja trúna. Lögmálið á að opna auga sérhvers manns fyrir syndinni. Maðurinn á að sjá í boðorðunum getuleysi sitt og læra að örvænta um sjálfan sig. En orð Guðs boðar líka fyrirheit eða loforð um réttlætingu og náð fyrir trú á Krist. Trúin kemur einkum til af lestri og tileinkun þessa orðs. Sálin verður fyrir trúna heilög af þessu orði. Boðorðin eru öll uppfyllt með trúnni einni saman.

Trúin, sem felur í sér uppfyllingu allra boðorða, mun meir en réttlæta alla, sem hana hafa, svo að þeir þarfnast einskis framar til þess að vera réttlátir.

Trúin er í boðskap Lúthers miðlæg og felst í takmarkalausu trausti til Guðs. Hún snýst um að taka það trúanlegt að Guð taki við manninum skilyrðislaust. Til þess að ávinna sér vináttu Guðs þarf maðurinn ekki að leggja fram neinn lista yfir eigin góðverk. Eftir sem áður er maðurinn þó syndari og þarf sífellt á náð Guðs að halda. Hann „knýr og æfir líkamann“ og leitast við að verða „kristinn maður gagnvart náunga sínum“.

Góð verk andspænis verkaréttlæti kirkjunnar

Lúther lá undir ámæli fyrir að vera á móti góðum verkum vegna þeirrar áherslu sem hann lagði á réttlætinguna af trú. Lúther reynir að leiðrétta þetta í ritinu og bendir á að kristinn maður, sem er orðinn réttlættur fyrir trú, sitji ekki með hendur í skauti. Hann hafi skyldum að gegna gagnvart náunga sínum og samélaginu og uppfylli þær af fúsum og frjálsum vilja og í kærleika. Kristinn maður lifir í Kristi fyrir trúna, í náunganum fyrir kærleikann.

Á miðöldum voru menn vanir að líta á góðu verkin út frá tilganginum. Tilgangurinn var sá að afla sér sáluhjálpar. Hann var því eigingjarn. En með því er verkið svipt gildi sínu, samkvæmt Lúther. Það má ekki vera gjört í þeim tilgangi að afla neins, heldur aðeins til þess að láta gott af því leiða, mönnum til hjálpar og Guði til dýrðar. „Vér þörfnumst einskis góðs verks til réttlætis og til að öðlast sáluhjálp.“ Hér er Lúther í takt við boðskap Títusarbréfs: „Hann frelsaði oss, ekki vegna réttætisverkanna, sem vér höfðum unnið, heldur samkvæmt miskunn sinni“ Til þess að undirstrika þetta enn frekar bendir Lúther á að vondur maður geti líka unnið góð verk. En „góð réttlát verk skapa aldrei góðan, réttlátan mann, heldur vinnur góður réttlátur maður góð, réttlát verk.“

Góð verk eru fyrst og fremst ávextir trúarinnar. Góðverk sem spretta af þeim hvötum að vinna sjálfum sér sáluhjálp eru að mati Lúthers sprottin af mannlegum hroka og sjálfselsku. Lúther teflir hér hinu frjálsa fagnaðarerindi gegn verkaréttlæti katólsku miðaldakirkjunnar. Trúin verður að koma á undan góðverkunum.

… það er háskalegt og skuggalegt tal, þegar kennt er, að uppfylla skuli boð Guðs með verkum; uppfyllingin verður að koma fyrir trúna á undan öllum verkum, og verkin koma á eftir uppfyllingunni …

Lúther bendir á samband lögmáls og fagnaðarerindis, þar sem lögmálið afhjúpar synd mannsins og sekt frammi fyrir Guði og jafnframt vanmátt hans til að standa þar í eigin mætti einn. Fagnaðarerindið sannfærir hann hins vegar um að Guð tekur við honum eins og hann er. Lúther flytur hér boðskap Páls postula: Lögmálið er úr gildi fallið sem skilyrði fyrir sáluhjálp mannsins! Það hefur þó gildi eftir sem áður fyrir samfélagið. Og þar koma til hin „góðu verk“ kristins manns sem er orðinn réttlættur af trú.

Nútíma aflátssala?

Hvaða hugleiðingar vekur lestur siðbótarrits Lúthers hjá nútímamanni? Heyrir boðskapur þess eingöngu til miðalda, eða á hann eitthvert erindi við 21. öld? Er þörf á nýrri siðbót á aldamótum?

Leiða má gild rök að því að boðskaparins um réttlætingu af trú sé eins mikil þörf nú á tímum og á miðöldum, e.t.v. meiri. Að þessu sinni er þó ekki endilega við katólsku kirkjuna að „sakast“, heldur eitthvað annað fyrirbæri sem kalla mætti „fagnaðarerindi heilsu og auðs“. Þetta fyrirbæri er sprottið úr nýaldarhreyfingunni og karísmatískum trúfélögum.

Ólafur Oddur Jónsson sóknarprestur hefur hvatt til þess að evangelísk lútersk kirkja hugi að innviðum trúarhópa sem kenna sig við kristni og boða „annarlegt fagnaðarerindi“. Hann segir að enda þótt kirkjan sé opin fyrir einingarviðleitni kristinna manna sé eftir sem áður brýnt að gæta sín á ýmsu í samtímanum. Taka skal undir þessi orð hér við umfjöllun um siðbótarrit Lúthers. Séra Ólafur kallar þetta fyrirbrigði „fjölmiðlakirkjuna“ og bendir á að hugtakið „réttlæting af trú“ hljóti hjá henni allt aðra merkingu en hjá Lúther. Trú verði mannaverk, sem hinir „endurfæddu“ hljóta blessun fyrir hér og nú með lækningum og efnahagslegum ávinningi.

Þessi jarðneska umbun er tískufyrirbrigði og dæmi um falskan efnahag og nútíma „aflátssölu“ fyrir veraldlegt fólk, sem óttast sjúkdóma og fátækt. Ýmsir boðberar trúarinnar velta sér einnig upp úr persónudýrkun, sem nýtur þjóðfélagslegra, efnahagslegra og stjórnmálalegra áhrifa víða um heim. Allt slíkt ber að varast.

Séra Ólafur bendir einnig á þá sjálfhverfu hugmyndafræði sem felst í boðun þessara trúarhópa, eins og t.d. upphrópunin „hefurðu fundið Jesú?!“ Jesús er þá sá sem er týndur og Guð velur manninn ekki lengur í Jesú Kristi heldur er það maðurinn sem velur Krist.

Fyllsta ástæða er til að gefa gaum að þessum orðum Ólafs og velta fyrir sér hvernig kirkjan getur endurvakið boðskap siðbótarinnar um frelsi kristins manns þegar fríkirkjuhreyfingar verða æ fyrirferðameiri í samfélaginu með áherslu á kreddufestu og kenningahroka lögmálshyggjunnar. Það verður án efa verkefni þeirrar kirkju sem er tilbúin að hlýða kalli tímans og gefa öllum sem þiggja vilja boðskapinn um réttlætingu af trú í morgungjöf á nýrri öld!

Heimildir:

Bainton, Roland H., Marteinn Lúther. Bókaútgáfan Salt, Reykjavík 1984.
Biblían, Heilög ritning. Hið íslenska Biblíufélag, Reykjavík 1981.
Nýja testamenti Odds, Lögberg, Reykjavík 1988.
Marteinn Lúther, Um frelsi kristins manns. Heimatrúboðið í Reykjavík, Reykjavík 1967.
Ólafur Oddur Jónsson, „Ímynd kristinnar sálar í samtímanum“, Kirkjuritið, 58. árg., 3. hefti, Prestafélag Íslands, Reykjavík 1992.