— Skuggsjá til eftirdæmis —

Í lok 12. aldar gerðist sá atburður hér á ystu mörkum hins byggilega heims að Íslendingar eignuðust sinn fyrsta dýrling. Það var játarinn frá Hlíðarenda í Fljótshlíð, Þorlákur Þórhallsson, Skálholtsbiskup. Bein hans voru tekin upp sumarið 1198 og ári síðar var messa hans, 23. desember, lögtekin á alþingi. Þvílíkir atburðir höfðu aldrei gerst hér áður og samtímamenn höfðu aðeins haft spurnir af sögum um heilaga menn úr öðrum löndum eða heyrt þær lesnar. Því mun óhætt að fullyrða að þessi merkilegi atburður hafi komið eins og sólargeisli inn í skammdegi Íslendinga á miðöldum. Að réttu lagi væri líka óhætt að fullyrða, að heilagur Þorlákur hafi allar götur síðan verið ljósberi í hugum landsmanna, enda er Þorláksmessa ennþá órjúfanlegur hluti af hátíð jólanna hér á norðurhjara veraldar.

Þorláks saga helga er angi af þeirri bókmenntagrein sem nefnd hefur verið helgisögur á íslensku. Helgisaga nefnist á latínu legenda. Helgisögurnar voru lesnar upp á messudögum dýrlinganna, í kirkjum og í klaustrum.

Þorláks saga helga hefur jafnan verið flokkuð með biskupasögum. Hvernig biskupasögum hefur verið skipað í einn flokk hafa ekki allir fræðimenn verið á eitt sáttir, enda eru ekki allir mennirnir helgir sem þær fjalla um. En embætti þeirra eru jafnan helg og sá skyldleiki sem þannig kemur í ljós hefur réttlætt þá ákvörðun að skipa biskupasögum í einn flokk.

Orðið lífssaga er í forníslenskum heimildum þýðing á latneska orðinu vita og er ævinlega notað um játarasögur sem eru líklega stærsti flokkur evrópskra helgisagna. Upphaf þeirra er venjulega rakið til sögu heilags Antoníusar sem Aþanasíus erkibiskup í Alexandríu skrifaði á grísku árið 357, ári eftir lát dýrlingsins. Lífssögur játara eru yfirleitt aldrei nákvæmar ævisögur heldur miklu fremur upphafnar lífslýsingar. Söguritarinn sækir fyrirmynd sína fyrst og fremst í guðspjöllin en einnig skyldar helgisögur. Allar sögur um helga menn taka mið af ævi Krists, greint er frá lífi þeirra og starfi, dauða og að lokum upprisu til heilagleika.

Stundum er greint á milli tveggja tegunda játarasagna, annars vegar upplitningarlífs og hins vegar sýslulífs. Íslensku biskupasögurnar heyra til þeim sagnaflokki sem kallaður er sýslulíf. Munurinn felst einkum í því hvort hinn helgi maður hafi lifað einlífi með föstum og bænahaldi, eða hvort hann átti samskipti við almúgafólk með hjálpar- og líknarstarfi.

Ljóst er að Þorlákur helgi var játari. Hann varð helgur maður vegna guðrækilegs lífernis. Saga hans er því lífssaga, dæmigerð játarasaga, þar sem sérhverri stétt dýrlingsins er haldið til haga og eftirlíking hans í Kristi staðfest með biblíutilvitnun hverju sinni.

Þorláks saga er skyldust þeirri grein játarasagna sem kalla má sögur af helgum biskupum, þær eiga rætur að rekja til sögu heilags Marteins, biskups í Tours, sem rituð var á 5. öld. Slíkar sögur segja frá dugmiklum kirkjunnar mönnum og stjórnsýslu þeirra í þágu kirkjunnar. Þeir störfuðu á meðal fólksins og voru því um margt ólíkir hinum austrænu einsetumönnum sem elstu játarasögurnar lýsa.

Það er eitt aðaleinkenni lífssagnanna að í þeim er ævi biskupanna rakin samkvæmt hefðbundinni formfestu. Þau æviatriði sem greint er frá eru þessi:

1. Fæðing, bernska og æska.
2. Biskupskjör, vígsluför og heimkoma.
3. Biskupstíð.
4. Dauði og greftrun.
5. Beinaupptaka.
6. Jarteinir.

Tvö síðasttöldu atriðin eiga einungis við sögur helgra biskupa, eins og Þorláks sögu helga, að öðru leyti eiga þessi efnisatriði við allar sögur sem við nefnum biskupasögur.

Helgisögur hafa hingað til oftast verið flokkaðar með samtímasögum og eru menn ekki á eitt sáttir um þá niðurskipan. Helgisögum er þá skipað á bekk með Hungurvöku, Páls sögu, Lárentíus sögu, Árna sögu og jafnvel samsteypunni Sturlungu. Sverrir Tómasson segir í Íslenskri bókmenntasögu Máls og menningar að „þar eigi játarasögurnar ekki heima, því að í ævisögum um kirkjuhöfðingja gilda yfirleitt önnur lögmál en í upphöfnum lífssögum játara“.

Elstu og upprunalegustu helgisögurnar eru píslarsögur, sögur píslarvotta, en eftir að ofsóknum á hendur kristnum mönnum í Rómaveldi tók að linna fór að koma fram ný tegund helgisagna, svokallaðar játarasögur. Játarinn varð helgur maður vegna guðrækilegs lífernis en ekki vegna þess að hann léti líf sitt fyrir trúna.

Segja má að lýsing helgisagna á biskupstíð hinna helgu biskupa sé tvíþætt, annars vegar persónubundin og hins vegar hefðbundin. Hið sama á einnig við um sjálfa persónulýsinguna. Persónubundin lýsing lýtur m.a. að stjórnunar- og embættisverkum viðkomandi biskups. Það persónueinkenni, sem mest kapp er lagt á að draga fram í sögunni, er lítillætið. Hinir helgu menn reyna t.d. af lítillæti sínu að komast hjá biskupskjöri. Mikil áhersla er ævinlega lögð á vökur, föstur og bænir og guði þóknanlega iðju, svo sem ritun og lestur helgra bóka. Þorláks saga er mjög auðug af biblíutilvitnunum þó flestar séu þær í þeim köflum þar sem sagt er frá daglegu lífi hans á biskupsárunum. Þær styðja lýsingar á mannkostum Þorláks. Lítillæti hans eykst í jöfnu hlutfalli við aukna vegsemd.

Lýkur nú þessari flokkagreiningu Þorláks sögu helga.

Erfitt er að fullyrða hvort saga Þorláks helga hafi fyrst verið rituð á latínu eða á móðurmálinu. Latínan var vissulega mál kirkjunnar og þess vegna var nauðsynlegt að til væru latneskir textar til að lesa á messudögum.

Rannsóknir Bjarna Aðalbjarnarsonar ollu straumhvörfum í viðhorfum manna til biskupasagna, en hann kannaði einmitt latnesk sögubrot um Þorlák helga og benti á að helgi hans og átrúnaður á hann væru forsendur söguritunarinnar. Það var afar mikilvægt innlegg í umræðuna um aldursröð íslensku biskupasagnanna.

Ekki er neitt vitað með vissu um hver setti fyrst saman Þorláks sögu, en hún er til í þremur misgömlum gerðum sem auðkenndar eru með bókstöfunum A, B og C. Elsta íslenska gerð sögunnar, A-gerðin, er talin vera sett saman fyrir lát Páls Jónssonar árið 1211 og líklegast nokkru eftir að bein Þorláks voru tekin upp, en frá þeim tíma eru elstu jarteinirnar.

Ekkert er vitað um höfundinn, en talið er að hann hafi verið nákominn staðnum í Skálholti. Ljóst er að hann hefur haft ágætar heimildir um Þorlák og rekur höfuðdrættina: nám hans í París og í Lincoln á Englandi, kanúkaiðn í Þykkvabæ og loks biskupsstjórn. Um þessi æviatriði virðist óhætt að treysta frásögn hans. B- og C-gerðirnar eru að því leyti frábrugðnar A, að þar er skotið inn löngum kafla um deilur Þorláks við Jón Loftsson. B-gerðin er talin samin eftir 1222 því að Sæmundar Jónssonar er þar minnst eins og hann sé látinn fyrir nokkru.

En hvaða heimildagildi hefur Þorláks saga helga?

Líklega ber flestum fræðimönnum saman um að Þorláks saga helga sé varasöm sagnfræðileg heimild um raunverulega atburði á valdatíð Þorláks. Sagan er vissulega rituð í anda helgisagna, en það þarf þó ekki að þýða að rangt sé farið með staðreyndir heldur ber fremur að taka með fyrirvara þær umbúðir sem höfundur færir þær í og skýringar hans á atburðum.

Þorláks saga helga er skýrsla um flekklaust líf og þykir mörgum frásögnin flöt og ópersónuleg. Sverrir Tómasson segir í Bókmenntasögu Máls og menningar að höfundi takist að lyfta Þorláki sem „líflausri líkneskju á stall“. Þorláks saga sýnir okkur lærðan sagnaritara að verki; það er aukaatriði hvernig Þorlákur helgi var í raun. Fyrir helgisagnaritara helgaði tilgangurinn meðalið. Þorláks sögu var ætlað ákveðið hlutverk. Henni var ætlað að vekja virðingu, tilbeiðslu og lotningu fyrir hinum helga manni, og vera „svo sem hin skírasta skuggsjá til eftirdæmis“ eins og komist er að orði í formála B-gerðar sögunnar. Sá sem færði Þorláks sögu í letur leitaðist við að mæra hinn helga mann eins og hann kunni best og á þann hátt sem hann vissi að væri við hæfi.

Þegar fjallað er um heimildagildi Þorláks sögu helga má ekki gleyma mikilvægi jarteinasagnanna. Fáar sögur veita jafn greiðan aðgang að hugarheimi og daglegu lífi manna og jarteinasögurnar. Skilningur okkar á heimi miðaldamanna verður næsta takmarkaður ef við gerum okkur ekki grein fyrir því hversu snar þáttur trúarlífið, með föstum sínum, tíðagjörð og öðru skipulegu helgihaldi, var í daglegu lífi manna. Öllum gerðum Þorláks sögu fylgja jarteinir. Þessar sagnir lýsa vel aðstæðum manna og hugsunarhætti, þær bregða upp lifandi svipmyndum úr daglegu lífi fólks, amstri og áhyggjum, gleði yfir fenginni hjálp eða endurheimtri heilsu, og sterkri og einlægri trú. Að þessu leyti skera þessar jarteinasögur sig líka úr hliðstæðum erlendum jarteinasöfnum að á þeim er meiri „raunsæisblær“ eins og Ásdís Egilsdóttir kemst að orði.

Það sem setti sterkan svip á kristnilíf Íslendinga og trúarlíf á miðöldum var togstreita milli kirkjunnar og veraldlegra valdhafa. Sjálfstæði kirkjunnar var efst á baugi hjá klerkum. Þeim bar að leggja sig fram um að halda frið við alla menn til þess að geta leitt þá til eilífrar sáluhjálpar. En þetta var tvíeggjað því þeir áttu líka að berjast fyrir réttindum kirkjunnar. Ekki varð hjá því komist að árekstrar yrðu milli boðbera umbótastefnunnar og veraldlegs valds. Svo varð einnig hér á landi þar sem kirkjuforráð voru í höndum leikmanna eða vígðra höfðingja, sbr. ágreiningur Þorláks við Oddaverjann Jón Loftsson. Markmið umbótastefnunnar var frelsi kirkjunnar, hún átti að verða óháð veraldlegu valdi og hafa sín eigin lög. Sjálfstæði hennar átti að birtast í því að klerkar væru leystir undan valdi leikmanna. Það var visst hneyksli að leikmenn sem voru á valdi holdlegra ástríðna réðu yfir embættum kirkjunnar.

Þorlákur nam á þeim stöðum sem ákjósanlegir voru til þess að kynnast vel því sem var að gerast í kirkjulífinu í Evrópu. Sjálfur hlaut hann að kynnast mönnum sem stóðu mitt í baráttunni fyrir réttindum kirkjunnar. Það kann að skýra margt af því sem á eftir kom í prestsskap og biskupsdómi Þorláks.

Áhrif frá námsárunum gætti sterklega í öllu starfi Þorláks þegar hann kom heim. Kirkjustjórn hans var mjög í anda umbótastefnunnar. Það sem ber lærdæmi hans hvað gleggst vitni og hafði um síðir djúptæk áhrif hér á landi voru skriftaboð hans. Biskupum virðist hafa verið heimilt að semja hver sín skriftaboð. Skriftaboð voru eitt af einkennum kristins siðar í Evrópu strax í árdögum kristninnar. Skriftaboðin náðu út yfir þau lög, veraldleg og kirkjuleg, sem þá giltu í landinu. Sama var að segja um föstuboð Þorláks. Sumar föstur voru lögboðnar á alþingi en aðrar ekki, en biskup ætlaðist til þess engu að síður að landsmenn færu eftir þeim. Í biskupstíð Þorláks má þannig sjá fyrstu merki þess að farið sé að greina á milli veraldlegra laga og kirkjulaga á Íslandi, eða „guðslaga“ eins og þau voru stundum nefnd. Skriftaboð Þorláks sýna líka viðleitni til að siðmennta íslenska þjóð. Hann hafði erlendar fyrirmyndir til hliðsjónar en lagaði þær að íslenskum veruleika. Óhætt mun að fullyrða að fyrirmæli Þorláks hafi síast inn í vitund landsmanna og sér þess víða dæmi, einkum í hildarleik Sturlungaaldar, hvað dauðvona mönnum var það mikið kappsmál að geta játað syndir sínar og gert yfirbótarverk.

Fólkið trúði afar sterkt á andlegan mátt þeirra manna sem skáru sig úr í helgu líferni. Alþýða manna hreifst af atferli munkanna í Þykkvabæ þar sem Þorlákur var forstöðumaður áður en hann var skipaður biskup að Skálholti. Var farið að leita til Þorláks með meinsemdir manna og plágur ýmsar og þótti blessun hans kröftug til að bægja slíku frá. Vatn sem hann vígði fóru menn að bera með sér um héraðið til þess að hljóta bót meina sinna af því.

Ég hef nú fjallað um nokkur grundvallaratriði Þorláks sögu helga, dregið fram helstu einkenni ritsins, svo og hlutverk þess í sögulegu samhengi. Þó rétt sé að slá varnagla við sagnfræðilegu gildi þessa miðaldarits þarf það ekki að draga úr gildi helgisögunnar um Þorlák fyrir nútímamenn. Guðfræðin hefur löngum tekist á um sagnfræði, afhjúpað goðsagnir guðspjallanna og reynt eftir megni að nálgast hinn sögulega Jesú. Það hefur engu breytt um trúna á boðskap Krists! Ljóst er að Þorláks saga er því marki brennd að vera goðsögn, en hún flytur engu að síður sannleiksorð um þau áhrif sem boðskapur biskupsins hafði á sínum tíma. Þar þykir mér hæst bera sú sagnfræðilega staðreynd að Þorlákur sló ekki af siðferðiskröfum kirkjunnar og sýndi það í orði og í verki að kirkjan verðskuldaði að boðskap hennar væri fylgt á miðöldum. Þorlákur hélt áfram að vera munkur og meinlætamaður eftir að hann skrýddist biskupstign og gekk nærri sér í föstum og bænahaldi. Samræmi milli orðs og æðis hefur án efa orðið til þess að hann var talinn helgur maður. Þorláks saga helga er því að vissu leyti „skír skuggsjá til eftirdæmis“ á þessum síðustu og verstu tímum þegar vaxandi undirstöðuleysi í lífsskoðun verður að ístöðuleysi í líferni. Hún hlýtur að vera hverjum guðrækilegum manni dýrmæt eign og öðrum þeim sem láta sig kristna trú og sögu einhverju varða.

Aðventu 2000