Í kjölfar kvennabyltingarinnar á Vesturlöndum á sjöunda áratugnum hafa konur orðið æ meira áberandi í guðfræðilegri umræðu. Samfara aukinni vitund um stöðu sína í þjóðfélaginu hafa þær einkum spurt hvaða áhrif kenningar kristinnar hefðar hafa haft á stöðu þeirra innan kirkjunnar. Á síðustu árum hefur kvennagagnrýni leitt til þess að flett hefur verið ofan af karlmiðlægum mistúlkunum og sjónarhornum sem styðja eða réttlæta kúgun kvenna, bæði innan kristinnar kirkju og í heilagri ritningu. Þessi gagnrýni hefur ekki síst beinst að kenningum kristinnar hefðar um líf og starf Jesú Krists.

Flestar konur hafa verið sammála um forsendurnar fyrir endurskoðun á ríkjandi Kristskenningum, en þær eru hin karlmiðlægu sjónarhorn er gegnsýra þær. Niðurstöður endurskoðunarinnar hafa hins vegar verið harla ólíkar.

Róttækustu kvengagnrýnendurnir líta svo á að kristin trú og kvennagagnrýnin séu ósamræmanlegar andstæður. Mun ég víkja að þeim hér nokkru síðar.

Aðrir gagnrýnendur einblína á mennsku Krists og starf hans og telja hjálpræðislegt gildi hans einskorðast við siðferðilega fyrirmynd. Þessir gagnrýnendur hafa einblínt á hinn sögulega Jesú og þá helst verk hans og boðskap í stað hins guðlega Krists.

Þriðja gerð gagnrýni á kenningar kristinnar hefðar um Krist heldur því fram að kvennagagnrýnin sé mikilvægur liður í endurheimt kristsfræðilegra kenninga. Þennan flokk fylla konur sem leitast við að varðveita grundvallarkenningar kristinnar trúar um persónu og verk Krists.

Á áttunda og níunda áratugnum var áberandi hreyfing sem hélt því fram að orð og verk Krists bæru vitni um baráttu hans fyrir jafnrétti kvenna og karla. Ég vil leyfa mér að segja að þungamiðja allrar kvennagagnrýni á kenninguna um persónu og starf Jesú sé áherslan á baráttu hans gegn óréttlæti. Þetta hefur margoft komið fram í námskeiðinu og er eins og rauður þráður í úrlausn þessa verkefnis. Kristin kirkja hefur svo oft verið staðin að verki við misnotkun kenningarinnar um Krist til þess að breiða yfir kúgun og misbeitingu valds. Þeir sem verða fyrir slíku óréttlæti munu halda áfram gagnrýninni endurskoðun á kristinni guðfræði. Með tilvitnunum í orð og athafnir Jesú hefur verið rökstudd róttæk afstaða hans til kvenna, sem og mikilvægt hlutverk kvenna innan frumkirkjunnar (sjá einnig nánar síðar). Þá hefur verið lögð áhersla á hvernig kristin hefð hefur sniðgengið sögurnar um Jesú og konurnar. Allt hefur þetta leyst úr læðingi mikilvægan kraft sem heldur stirðnuðum erfðavenjum og hefðbundum kenningum kirkjunnar undir smásjánni. Kristur kom samtímafólki sínu stöðugt á óvart með orðum sínum og athöfnum og með því að taka á sig hlutverk þjónsins í stað herkonungsins brást hann væntingunum sem gerðar voru til Messíasar, en ekki síður þeim væntingum sem fólkið gerði til hans sem karlmanns! Þetta sjónarhorn hefur skipt miklu í kvennagagnrýninni sem leitast við að fletta ofan af feðraveldinu sem hafði og hefur enn væntingar um mátt hinna sterku.

Gagnrýnin endurskoðun á stöðu og hlutverki kvenna í Nýja testamentinu hefur varpað nýju ljósi á boðskap og hlutverk Jesú Krists. Hún hefur í fyrsta lagi undirstrikað það sem kvenguðfræðingar vissu fyrir, að Nýja testamentið er gegnsýrt áhrifum frá feðraveldinu rétt eins og Gamla testamentið. Textar í guðspjöllunum jafnt sem bréfunum hafa ekki aðeins verið notaðir til þess að réttlæta misrétti sem konur hafa verið beittar í skjóli kristinnar trúar, heldur hafa þeir líka verið skrifaðir til þess arna! Ritningin hefur þannig átt drjúgan þátt í að viðhalda undirokun kvenna og þannig styðja áframhaldandi valdníðslu feðraveldisins.

Elísabet Schüssler-Fíorenza er brautryðjandi á sviði guðfræðilegrar kvennagagnrýni og hefur skrifað fjölda bóka og greina til þess að kynna hugmyndir sínar um endurskoðun ritningarinnar. „Jafnréttishreyfingin sem Jesús setti á stofn“ er nýtt hugtak, ný vídd, í umræðunni um stöðu og hlutverk kvenna í Nýja testamentinu og er afrakstur rannsókna Fíorenzu sem hún kynnti í bók sinni „Til minningar um hana“ eða In Memory of Her. Titill þeirrar bókar er til kominn af því að það þótti ekki taka því að varðveita nafn konunnar sem smurði líkama Jesú til greftrunar í húsi Símonar líkþráa í 14. kapítula Markúsarguðspjalls. Hún er nafnlaus í sögunni, en nöfn hinna vantrúuðu lærisveina eru varðveitt, ekki síst Péturs, sem sveik hann! Það segir sína sögu um karlmiðlægan hugsunarhátt Nýja testamentisins. Tilgangur hinnar róttæku endurskoðunar á ritum Nýja testamentisins er einmitt að rjúfa þögnina um þetta og jafnfram að binda enda á ósýnileika kvenna. Konur í guðspjöllunum eru margar án nafns og þekkjast aðeins af tengslum við karla. Sumar eiga ekki menn og tengjast þeim ekki á neinn hátt. Það er takmörkuð vitneskja um allar þessar konur, yfirleitt aðeins örfá vers.

Jafnréttissamfélag frumkirkjunnar skiptir afar miklu máli í þessari umræði, þar sem í ljós kemur að konur höfðu mikilvæga stöðu í lærisveinahópnum, hópi nánustu vina Jesú, en einnig innan frumkirkjunnar, þar sem þær gegndu leiðtogahlutverkum, bæði sem postular og spámenn. Að mati Fíorenzu bendir margt til þess að jafnréttissamfélagið hafi á annarri og þriðju öld átt í vök að verjast fyrir vaxandi áhrifum frá feðraveldis-hugsunarhættinum sem ríkti úti í þjóðfélaginu. Hún telur ýmsa texta Nýja testamentisins bera vitni um þá togstreitu sem ríkti innan kirkjunnar, á milli þeirra sem varðveita vildu jafnréttishugsjón Krists og hinna sem taka vildu upp valdafyrirkomulag feðraveldisins, þar sem hinir síðarnefndu báru að lokum sigur úr býtum.

En hverjar eru þessar nafnlausu konur?

Konurnar við gröfina eru nærtækt dæmi um það sem sagt hefur verið hér að framan um mikilvæga stöðu og hlutverk kvenna í Nýja testamentinu, jafnvel þótt þær séu ekki allar nafnlausar. Fíorenza hefur fjallað um tvær ólíkar útgáfur af upprisufrásögunum, annars vegar söguna um tómu gröfina þar sem konur eru í aðalhlutverkum, hins vegar svokallaðar birtingarfrásögur sem er grundvöllurinn að prédikun Páls postula. Síðarnefndu frásögurnar einskorðast við vitnisburð þeirra karla sem hinn upprisni birtist.

Frásögur guðspjallanna af upprisunni, þar sem segir frá því þegar konurnar fóru út að gröfinni árla hinn fyrsta dag vikunnar til að smyrja líkama hins krossfesta, gefa til kynna að orð þeirra, er þær fluttu tíðindin um upprisuna, hafi haft svipað vægi hjá fyrstu fylgismönnum Krists og orð kvenna almennt höfðu í þjóðfélaginu. Karlarnir trúðu þeim ekki. En það breytir engu um mikilvægi hlutverksins sem þær gegndu sem fyrstu upprisuvottarnir. En þótt guðspjöllin vitni ótvírætt um jákvætt viðhorf Krists í garð kvenna í fjölmörgum frásögum, eins og sögunni af kanversku konunni, hórseku konunni, bersyndugu konunni og ekkjunni frá Nain, svo eitthvað sé nefnt — að ekki sé minnst á lykilhlutverk kvenna við útbreiðslu upprisuboðskaparins — verður ekki það sama sagt um þá kirkju sem kennir sig við Krist! Hlutverk kvenna innan hennar hefur verið æði klént í gegnum aldirnar, allar götur frá því jafnréttissamfélagið breyttist úr hreinræktuðu grasrótarsamfélagi í skipulagða stofnun. Í bréfum Páls er að finna glögg merki þessa, en þar er hægt að finna vissa tilhneigingu til að draga úr áhrifum kvenna. Upprisuprédikun Páls postula stingur t.d. í stúf við frásagnir guðspjallanna í þessu meginatriði að fyrstu upprisuvottarnir voru konur en ekki karlar.

Fíorenza hefur tekið þennan mun til umfjöllunar og lagt á það áherslu að hefðin um tómu gröfina í guðspjöllunum, andspænis hefðinni um birtingu hins upprisna hjá Páli, gangi út frá raunveruleika þjáningar og dauða og það sé þýðingarmikið í samtímanum sökum ofbeldis og kúgunar í samélaginu. Frásögurnar um tómu gröfina sýna konurnar eins og trúföst vitni í órofa samstöðu með þeim sem beittur er ofbeldi. Andstætt þessu leggur upprisuprédikun Páls áherslu á trúarlega reynslu karlanna, sem þeir síðan byggja postullegt vald sitt á. Hjá Páli liggur engin áhersla á dauðanum sem óhæfuverki þar sem saklaust fórnarlamb er tekið af lífi eins og glæpamaður á krossi, heldur á fórninni sem meðvitaðri ákvörðun Krists. Þannig er krossinn orðinn trúarlegt tákn fremur en staðfesting á illsku mannanna.

En af hverju varðveita ritarar guðspjallanna söguna um konurnar úti við gröfina á meðan Páll nefnir þær ekki á nafn?

Þeirri spurningu er vandsvarað, en eitt er ljóst: Vitnisburður guðspjallanna um það mikilvæga hlutverk sem konur gegndu við útbreiðslu gleðitíðindanna um upprisu Krists hefur styrkt konur í þeirri trú að hlutverk þeirra og sjónarmið sé ekki síður mikilvægt en hlutverk og sjónarmið karla. Um það snýst kvennagagnrýnin og þessu hefur hún áorkað! Þar hafa ekki öll kurl komið til grafar ennþá en ástæðulaust er að kvíða niðurstöðunni.

Gagnrýni kvenna á merkingu og túlkun píslarsögunnar beinist helst að því hversu þjáningunni er gert hátt undir höfði. Dauði og þjáning Jesú eru lykilatriði kristinnar trúar og þjáningin hlýtur hjálpræðislegt gildi í píslarsögunni. Þegar svo mikil áhersla er lögð á þjáninguna hefur það víðtæk áhrif á menninguna og samfélagsgerðina, eins og sannast best á feðraveldinu. Þjáningin er þannig orðin rótin að misnotkun kristinnar trúar í samfélaginu.

Róttækustu kvengagnrýnendurnir segja að kristin guðfræði sé grimmdarleg guðfræði vegna þess hversu mikið hún geri úr þjáningunni. Þessar konur vilja tengja vaxandi ofbeldi í samfélaginu við þá staðreynd að eitt helsta trúartákn kristninnar er hið „guðlega óhæfuverk“ krossfestingarinnar (divine child abuse), þar sem faðirinn alvaldi fórnar einkasyni sínum með köldu blóði. Hér er raunar komið verðugt rannsóknarefni fyrir guðfræðinga og þjóðfélagsfræðinga (rétt eins og fjölmiðlafræðinga sem hafa á síðustu árum fjallað um samspil fjölmiðla og samfélags einkum með tilliti til áhrifa ofbeldis). Þessi blóðþyrsti Guð er skilgetið afkvæmi feðraveldisins sem er allsráðandi í hinni kristnu hefð.

Kvennaguðfræðingar hafa bent á hvernig þessi túlkun píslarsögunnar hefur valdið því að minnihlutahópar eru kúgaðir leynt og ljóst í samfélaginu. Þar er nærtækast að nefna konur, en þær eru undirokaðar á margvíslegan hátt, jafnvel innan kristinnar kirkju. Staða kvenna innan kirkjunnar hefur verið afar misjöfn í aldanna rás, en þeim er naumast trúað fyrir túlkun og útbreiðslu fagnaðarerindisins tvö þúsund árum eftir að stallsystur þeirra fluttu fyrstar tíðindin af upprisu hins krossfesta! Konur þriðja heimsins eru vanar því að búa við ofbeldi. Það er erfitt fyrir konu að malda í móinn í slíku umhverfi þar sem það er eins og náttúrulögmál að vefengja orð hennar. Gagnrýni kvenna gengur út frá því að kristin trú eigi stóran þátt í að viðhalda þessu ofbeldi af því að hún gefur þjáningunni hjálpræðislegt gildi. Bent hefur verið á ritningarorðin í Fyrra Tímóteusarbréfi 2.15 til að undirstrika kúgun og ofbeldi kvenna, en þar er hin brotlega Eva fulltrúi allra kvenna og hún verður ekki hólpin nema hún „standi stöðug“. Að standa stöðugur gæti allt eins þýtt að taka á sig þjáninguna þegjandi, eins og lambið sem leitt er slátrunar hjá Jesaja 53. Hér er lifandi komið hjálpræðislegt gildi þjáningarinnar, sem er líka eitt dæmi um neikvæðan skilning kvenna á þjáningu og krossdauða Jesú Krists. Ofuráhersla á hjálpræðisverkið á krossinum er merki um karlaáherslu sem leggur allt upp úr verkinu, þ.e. afrekinu.

Skilaboðin frá þeim kvennaguðfræðingum sem gagnrýnt hafa túlkun og merkingu píslarsögunnar eru skýr: Ef kristin trú á áfram að höfða til þjáðra og kúgaðra í heiminum verður kristindómurinn að hætta að gera þjáninguna að guðlegu boðorði! Sumar kvennanna halda því fram að það sé andstætt sjálfu fagnaðarerindinu að gera þjáninguna að endurlausn. Þær gagnrýna hina hefðbundnu túlkun að Jesús hafi dáið á krossinum til að friðþægja fyrir syndir okkar og spyrja hvort ekki sé önnur leið til að hljóta fyrirgefningu syndanna. Þurfum við á deyddum Guði að halda til þess að sjá að hann lifir með okkur í þjáningunni? Var Guð ekki með okkur í þjáningunni áður en Jesús dó á krossinum?

Mjög er misjafnt hvernig þessir andmælendur karlmiðlægs hugsunarháttar kristinnar hefðar leita lausnar á vandamálinu. Róttækustu kvengagnrýnendurnir benda á að eina lausnin sé að yfirgefa kirkjuna og snúa þannig baki við feðraveldinu, enda séu litlar líkur á því að það breytist nokkurn tíma. Aðrir kvennaguðfræðingar segja að óhætt sé að vera áfram í kirkjunni svo framarlega sem einhver grundvöllur sé fyrir því að endurskoða kristnina frá grunni. Þessar konur eru tilbúnar að vera áfram í kirkjunni að vissum skilyrðum uppfylltum. Róttækustu gagnrýnendurnir álasa þessum konum fyrir að vera um kyrrt og líta á kyrrstöðu þeirra sem stöðnun, sem sé svo ekkert annað en vitnisburður um kúgun þeirra.

Gagnrýnar kenningar, sem ganga út frá því að þjáningin sé neikvæð, eru einkum þrennskonar. Fyrst er að nefna kenninguna sem gengur út frá því að Guð geti þjáðst. Gallinn við hana er einkum sá, að hún hvetur fólk til að hafa þolinmæði í þjáningunni, af því það bíður eitthvað betra handan hornsins. Orðin „að taka upp krossinn“ hljóma t.d. sem neikvæður boðskapur fyrir konur sem búa við heimilisofbeldi þar sem krossfesting holdsins er í raun og veru daglegt brauð! Þessi kenning gengur líka út frá því að Jesús hafi verið sér meðvitandi um leikslokin, hann hafi valið þjáninguna og dauðann.

Í öðru lagi má nefna kenninguna um nauðsyn þjáningarinnar, en í þriðja lagi er svo kenningin sem gengur út frá neikvæðni þjáningarinnar, en hún er róttækasta gagnrýnin á klassísku kenningarnar. Innan hennar er píslarvættisguðfræði gagnrýnd og þjáningin sögð rótin að misnotkun kristinnar trúar, eins og við höfum komið inn á.

Kvennaguðfræðingar sem gagnrýnt hafa hefðbundna merkingu og túlkun píslarsögunnar vilja að vissu leyti semja nýja píslarsögu. Þeir vilja gera tilraun til að endurskoða guðfræði krossins í ljósi femínískrar guðfræði. Konur leggja áherslu á að þeim sé óþarft að láta frelsast undan erfðasynd fyrir dauða Jesú Krists. Þær hafi á hinn bóginn ríka þörf á að losna undan ánauð kynþáttafordóma, stéttaskiptingar og kynjamisréttis; eða undan oki ættfeðrastjórnarinnar (svo ég hvíli mig á feðraveldinu!). Kristur braut oft gegn ríkjandi þjóðfélagshefðum, ekki síst í samskiptum sínum við konur. Uppreisn hans gegn skipulagi og gildismati feðraveldisins var í senn upprisa hans! (Til gamans bendi ég hér á orð Sigurðar Nordals sem hann skrifaði í eftirmála við aðra útgáfu Fornra ásta árið 1949: „Þótt tákn slitni, er ekki víst, að það, sem þau merktu, sé úr sögunni. Og jafnvel táknin geta komið aftur eftir hæfilegan hvíldartíma. Er ekki sumt af þeim málmi, sem nú þykir gjaldgengastur, í rauninni grafsilfur? Er ekki athyglisvert, að uppreisn og upprisa skuli vera svo náskyld orð?“) Þannig átti upprisan sér stað í Getsemane þegar Jesús tók staðfasta ákvörðun um að láta ekki undan þrýstingi og bera sannleikanum vitni, en ekki á Golgata. Jesús kaus að láta réttlætið sigra jafnvel þótt dauðinn lægi við. Upprisa hans felst því í hugrekki hans að bjóða óttanum byrginn (sbr. resurrection is radical courage ). Hinn upprisni var því krossfestur á föstudaginn langa!

En Jesús valdi ekki sjálfur krossinn. Hann valdi að vera heill og óskiptur, hann valdi heiðarleika og trúfesti. Dauðarefsing hans var því óhæfuverk sem feðraveldið kaus að láta yfir hann ganga. Krossfestingin var því ekki syndafórn fyrir mannkynið vegna þess að að Guð krefst ekki fórnar, heldur réttlætis. Að þekkja Guð er að iðka rétt og réttlæti og reka réttar hinna aumu og fátæku (Jeremía 22.15-16). Það var því engin friðþæging á krossinum! Þvert á móti er krossinn tákn um ærulausa svívirðu þar sem hryggð Guðs er opinberuð eins og annars staðar þar sem lífi er ógnað með ofbeldi. Hryggð Guðs er jafnáþreifanleg og elska Guðs. Hver mannleg raun verður ávallt í minnum höfð og hún hörmuð. Að vera kristinn þýðir því að halda merki réttlætisins á lofti og sætta sig ekki við þjáningu og ánauð.

Tilvísanir:

Arnfríður Guðmundsdóttir. 1997. „Hvern segið þér mig vera? Viðbrögð kvenna við spurningu Krists“, Milli himins og jarðar: Maður, guð og menning í hnotskurn hugvísinda (Reykjavík, Háskólaútgáfan).

—— . 1998. „Ritningin og kvennagagnrýnin: Kenningar Elisabeth Schüssler Fiorenzu um ritninguna og túlkun hennar“, Guðfræði, túlkun og þýðingar, Ritröð Guðfræðistofnunar 13 (Reykjavík, Guðfræðistofnun og Skálholtsútgáfan).

—— . 2000. „Konurnar við gröfina“, Orðið, 35. árgangur 1999 (Reykjavík, Félag guðfræðinema).

Biblían. 1981. (Hið íslenska Biblíufélag, Reykjavík).

Brown, Joanne Carlson og Rebecca Parker. 1989. „For God so Loved the World“, Christianity, Patriarchy and Abuse: A Feminist Critique (New York, The Pilgrim Press).

Schüssler-Fiorenza, Elisabeth. 1979. „Women in the Early Christian Movement“, Womanspirit Rising. A Feminist Reader in Religion, (San Fransisco, Harper & Row Publishers).

—— . 1987. In Memory of Her. A Feminist Theological Reconstruction of Christian Origins, (New York, Crossroad).

Sigurður Nordal. 1987. List og lífsskoðun I, Fornar ástir (Reykjavík, Almenna bókafélagið).

Stevens, Maryanne, ritstj., Reconstructing the Christ Symbol. Essays in Feminist Christology (New York/Mahwah, Paulist Press 1993).